ตัวอย่าง · ชีววิทยา Biology

วิทยาศาสตร์ชีวภาพ ม.4 · บทที่ 1

การลำเลียงสารเข้าและออกจากเซลล์

เยื่อหุ้มเซลล์ควบคุมได้ทั้งชนิดและปริมาณของสารที่ผ่านเข้า–ออก ทำให้เซลล์รักษาดุลยภาพได้ บทนี้มีห้องแล็บเสมือน แบบจำลองโมเลกุล 3 ชุด แบบทดสอบ 20 ข้อ และใบงานพร้อมเฉลย

สอดคล้องกับตัวชี้วัด หลักสูตรแกนกลางฯ วิทยาศาสตร์ชีวภาพ ม.4เวลาเรียนประมาณ 5 ชั่วโมงชีววิทยา Biology

แล็บเสมือน 1 · สีย้อมกับเยื่อเลือกผ่าน

สีชนิดใดผ่านเยื่อหุ้มเซลล์ที่ยังมีชีวิตได้

ย้อมรากแหนด้วยสี 2 ชนิดที่ละลายต่างกัน แล้วนับเซลล์รากที่ติดสีใต้กล้องจุลทรรศน์ชุดละ 50 เซลล์ (ข้อมูลจำลอง) เลือกชุดการทดลองแล้วกด “ส่องกล้อง”

แหนแหน (Lemna) · ใช้ส่วนราก
เลือกชุดการทดลอง
แล้วกด “ส่องกล้อง”

ข้อสรุปจากแล็บสิ่งที่กำหนดว่าสีเข้าเซลล์ได้คือ สมบัติการละลายของสี ไม่ใช่เวลา สีที่ละลายในลิพิดผ่านแกนกลางเยื่อได้ สีที่ชอบน้ำถูกกั้นไว้ เยื่อหุ้มเซลล์ที่ทำงานปกติจึงเป็น เยื่อเลือกผ่าน (selectively permeable membrane)
กับดักชุดที่ 3 ติดสี ไม่ได้แปลว่าเอทานอล “พาสี” เข้าไป เอทานอลแทรกระหว่างลิพิดและทำให้โปรตีนเสียสภาพ เยื่อจึงรั่วจนสารแทบทุกชนิดไหลผ่านได้ และเซลล์ตาย ผลนี้ยืนยันว่าการกั้นสีในชุดที่ 2 ต้องอาศัยเยื่อที่สมบูรณ์
ตัวแปรต้น: ชนิดของสี · สภาพเยื่อหุ้มเซลล์ · เวลาแช่ (ชุด 2 เทียบ 4) · ตาม: ร้อยละของเซลล์รากที่ติดสี · ควบคุม: ความเข้มข้นของสี อุณหภูมิ อายุและตำแหน่งของราก

1 · เยื่อหุ้มเซลล์

ลิพิด 2 ชั้นที่มีโปรตีนแทรกอยู่

ภาพตัดเยื่อหุ้มเซลล์ ฟอสโฟลิพิด 2 ชั้น มีโปรตีนช่อง โปรตีนตัวพา และโปรตีนปั๊ม ภายนอกเซลล์ภายในเซลล์
แบบจำลองฟลูอิดโมเสกโมเลกุลลิพิดและโปรตีนในเยื่อหุ้มเซลล์เคลื่อนที่ได้ตลอดเวลา (fluid) และมีโปรตีนหลายชนิดแทรกกระจายเหมือนภาพโมเสก (mosaic)
ขยายความเยื่อหุ้มเซลล์สัตว์มีคอเลสเตอรอลแทรก ช่วยรักษาความลื่นไหลของเยื่อให้พอดีเมื่ออุณหภูมิเปลี่ยน ด้านนอกมีคาร์โบไฮเดรตต่อกับโปรตีนหรือลิพิด ใช้จดจำเซลล์
กับดักส่วนหัวของฟอสโฟลิพิด ชอบน้ำ ส่วนหาง ไม่ชอบน้ำ แกนกลางเยื่อจึงไม่ชอบน้ำ สารมีประจุผ่านได้ยากแม้มีขนาดเล็ก

3 · ออสโมซิส (osmosis)

น้ำแพร่ผ่านเยื่อเลือกผ่านไปหาฝั่งที่สารละลายเข้มข้นกว่า

ออสโมซิสคือการแพร่ของน้ำผ่านเยื่อเลือกผ่าน จากบริเวณที่มีความเข้มข้นของสารละลายต่ำ (น้ำมาก) ไปยังบริเวณที่มีความเข้มข้นของสารละลายสูง (น้ำน้อย) เลื่อนแถบเพื่อเปลี่ยนสารละลายภายนอกเซลล์

เซลล์เม็ดเลือดแดง

เซลล์เม็ดเลือดแดง

เซลล์พืช

ผักแช่น้ำ
ผักเหี่ยวแช่น้ำแล้วกรอบ

น้ำเปล่าเจือจางกว่าของเหลวในแวคิวโอล น้ำเคลื่อนเข้าเซลล์สุทธิ แวคิวโอลขยายจนเยื่อหุ้มเซลล์ดันผนังเซลล์ แรงดันเต่งนี้ทำให้ใบผักตั้งและกรอบ

ถุงน้ำเกลือ
น้ำเกลือนอร์มัล NaCl 0.9%

ออสโมลาริตีใกล้เคียงพลาสมา (ราว 290–300 mOsm/L) จึงเติมปริมาตรเลือดได้โดยไม่ดึงน้ำเข้าหรือออกจากเซลล์เม็ดเลือดแดงสุทธิ

กับดักเซลล์พืชในน้ำกลั่น ไม่แตก เพราะผนังเซลล์แข็งแรงต้านแรงดันไว้ ต่างจากเซลล์เม็ดเลือดแดงซึ่งไม่มีผนังเซลล์ จึงบวมจนแตกได้ (hemolysis)
ขยายความระดับโอลิมปิกคำว่า ไฮโพ ไอโซ ไฮเปอร์โทนิก เป็นการเทียบความเข้มข้นของสารที่ ผ่านเยื่อไม่ได้ ระหว่างสองฝั่ง ถ้าสารละลายภายนอกมียูเรียซึ่งค่อย ๆ แพร่เข้าเซลล์ได้ แม้ความเข้มข้นรวมเท่ากัน เซลล์ก็ยังบวมได้ในที่สุด ในพืช นักวิทยาศาสตร์ใช้ ศักย์ของน้ำ (water potential, Ψ) น้ำเคลื่อนจาก Ψ สูงไป Ψ ต่ำเสมอ

5 · แอกทีฟทรานสปอร์ต (active transport)

ลำเลียงสวนทางความเข้มข้น ต้องใช้ ATP

แบบจำลอง: เซลล์บุผิวกระเพาะอาหารหลั่ง H⁺ เข้าสู่ช่องกระเพาะ

ช่องในกระเพาะ (H⁺ มาก)ในเซลล์ (H⁺ น้อย)
H⁺ ในช่องกระเพาะ0
H⁺ ในเซลล์0
ATP คงเหลือ0

กด “+ ATP” แล้วสังเกตว่า H⁺ ถูกปั๊มไปฝั่งที่มี H⁺ มากกว่า

กระเพาะอาหาร
กระเพาะอาหาร · กรดเข้มข้น

เซลล์บุผิวกระเพาะอาหาร (parietal cell) ปั๊ม H⁺ ออกสู่ช่องกระเพาะ ทำให้น้ำย่อยมี pH ราว 1–2 ขณะที่ในเซลล์ pH ราว 7

1

ใช้พลังงานจาก ATP

พลังงานที่ได้จากการสลาย ATP (ไฮโดรลิซิส) ทำให้ลำเลียงสารจากความเข้มข้นต่ำ → สูงได้ (ย้อนทิศทางการแพร่)

2

ใช้โปรตีนลำเลียง

โปรตีนปั๊มจำเพาะกับชนิดของสาร · ขยายความ: ปั๊มในกระเพาะจริงแลก H⁺ ออกกับ K⁺ เข้า เรียกว่าปั๊ม H⁺/K⁺

ยายับยั้งปั๊มโปรตอน
ยายับยั้งปั๊มโปรตอน (PPI)

ยาอย่างโอเมพราโซลถูกกระตุ้นในสภาพกรด แล้วจับกับปั๊ม H⁺/K⁺ อย่างถาวร เซลล์ต้องสร้างปั๊มใหม่ทดแทน การหลั่งกรดจึงลดลงนานหลายชั่วโมง ใช้รักษาแผลในกระเพาะและกรดไหลย้อน

ปั๊มโซเดียม–โพแทสเซียม (sodium–potassium pump)

ทุก 1 ATP ปั๊มนำ Na⁺ 3 ไอออนออก และนำ K⁺ 2 ไอออนเข้า เซลล์ ทั้งสองไอออนเคลื่อนสวนทางความเข้มข้น จึงรักษาให้ในเซลล์มี K⁺ สูงและ Na⁺ ต่ำ ตามกราฟในหัวข้อแรก

ขยายความเซลล์ใช้ ATP ส่วนสำคัญไปกับปั๊มนี้ ถ้าเซลล์ได้รับไซยาไนด์ ATP ลด ปั๊มหยุด Na⁺ สะสมในเซลล์ น้ำออสโมซิสเข้า เซลล์บวม

ตัวอย่างจบแล้ว

ฉบับเต็มมี 16 หน้า พร้อมใบงานและเฉลย

ที่ดูไปเป็นเพียงบางส่วน ฉบับเต็มของบทที่ 1 การลำเลียงสารมีครบทุกหัวข้อด้านล่าง พร้อมแบบทดสอบ 20 ข้อ ใบงานออนไลน์ ใบงานพิมพ์ PDF และไฟล์ Word แก้ไขได้

  • 🔒 แผนที่บทและปริศนา
  • 🔒 เซลล์ต้องลำเลียงอะไร
  • ✓ แล็บเสมือน 1
  • ✓ โครงสร้างเยื่อหุ้มเซลล์
  • 🔒 การแพร่แบบธรรมดา
  • ✓ ออสโมซิส
  • 🔒 การแพร่แบบฟาซิลิเทต
  • 🔒 คิดต่อยอด
  • ✓ แอกทีฟทรานสปอร์ต
  • 🔒 การลำเลียงโดยสร้างเวสิเคิล
  • 🔒 สรุปและตารางเปรียบเทียบ
  • 🔒 เกมจัดกลุ่ม
  • 🔒 แบบทดสอบ
  • 🔒 ใบงาน
  • 🔒 ปิดบท
ชุดเต็ม 6 บท สั่งซื้อได้ที่เพจ ชีววิทยา Biology · ทักแชทได้เลย
← ดูตัวอย่างบทอื่น

ภาพประกอบทั้งหมดเป็นภาพวาดต้นฉบับของเพจชีววิทยา Biology · ฟอนต์ LINE Seed Sans TH © LY Corporation (SIL OFL 1.1)