ตัวอย่าง · ชีววิทยา Biology

วิทยาศาสตร์ชีวภาพ ม.4 · บทที่ 2 (ส่วน B)

ระบบภูมิคุ้มกันด่านป้องกันของร่างกาย

เมื่อเชื้อโรคหรือสิ่งแปลกปลอมทำให้ร่างกายรักษาดุลยภาพไม่ได้ ร่างกายมีกลไกต่อต้านทั้งแบบไม่จำเพาะและแบบจำเพาะ บทนี้มีเกมเชื้อโรคบุกร่างกาย แบบจำลองการอักเสบ แบบจำลองแอนติเจน–แอนติบอดี กราฟการตอบสนองขั้นแรกและขั้นที่สอง แบบจำลอง HIV แบบทดสอบ 20 ข้อ และใบงานพร้อมเฉลย

สอดคล้องกับตัวชี้วัด หลักสูตรแกนกลางฯ วิทยาศาสตร์ชีวภาพ ม.4เวลาเรียนประมาณ 6 ชั่วโมงชีววิทยา Biology

1 · อวัยวะและเนื้อเยื่อ

อวัยวะที่สร้าง เก็บ และพัฒนาเซลล์เม็ดเลือดขาว

กดหมุดบนภาพหรือชื่ออวัยวะ เพื่ออ่านบทบาทของแต่ละส่วน อวัยวะเหล่านี้เชื่อมกันด้วยระบบน้ำเหลือง

อวัยวะของระบบภูมิคุ้มกันในร่างกาย
ระบบน้ำเหลืองของเหลวที่ซึมออกจากหลอดเลือดฝอยไปอยู่รอบเซลล์ ถูกเก็บกลับเข้าหลอดน้ำเหลืองเรียกว่า น้ำเหลือง (lymph) ไหลผ่านต่อมน้ำเหลืองซึ่งกรองเชื้อโรค แล้วกลับเข้าสู่หลอดเลือดเวนบริเวณใต้กระดูกไหปลาร้าก่อนเข้าหัวใจ
กับดักต่อมน้ำเหลืองที่โตและเจ็บเมื่อเป็นไข้ ไม่ได้แปลว่าต่อมเสีย แต่เป็นเพราะลิมโฟไซต์ในต่อมกำลังเพิ่มจำนวนเพื่อต่อสู้กับเชื้อโรค

2 · กลไกแบบไม่จำเพาะ (non-specific defense)

เกม: เชื้อโรคบุกร่างกาย

กลไกแบบไม่จำเพาะตอบโต้สิ่งแปลกปลอมได้ทันทีโดยไม่ต้องจดจำแอนติเจนเฉพาะตัว เลือกทางเข้าให้เชื้อโรค แล้วกด “บุก” เพื่อดูว่าเจอด่านป้องกันใดบ้าง

ค้นพบด่าน 0/9
เยื่อบุหลอดลมมีซิเลียและเซลล์สร้างเมือกเมือกและซิเลียในหลอดลม

เมือกดักฝุ่นและเชื้อโรค ซิเลียโบกพัดขึ้นไปที่คอหอยเพื่อไอหรือกลืนทิ้ง

กระเพาะอาหารกรดในกระเพาะอาหาร

กรดไฮโดรคลอริก pH ราว 2 ทำลายเชื้อโรคที่ปนมากับอาหาร

ขยายความน้ำตาและน้ำลายมีเอนไซม์ ไลโซไซม์ ย่อยผนังเซลล์แบคทีเรีย · เหงื่อและน้ำมันที่ผิวหนังเป็นกรดอ่อน ยับยั้งการเจริญของเชื้อ · แบคทีเรียประจำถิ่นที่ผิวหนังและลำไส้แย่งพื้นที่และอาหารจากเชื้อก่อโรค

3 · กลไกแบบจำเพาะ (specific defense)

แอนติบอดีจับกับแอนติเจนที่เข้ากันเท่านั้น

ถ้าเชื้อโรคผ่านด่านแบบไม่จำเพาะเข้าสู่เนื้อเยื่อได้ ร่างกายยังมีกลไกแบบจำเพาะโดยลิมโฟไซต์ เลือกชนิดแอนติบอดีที่เซลล์พลาสมาปล่อยออกมา แล้วสังเกตว่าจับกับเชื้อใด

แอนติบอดีรูปตัว Y
แอนติบอดี (antibody · Ab)

โปรตีนรูปตัว Y ในกลุ่มอิมมูโนโกลบูลิน (Ig) ที่เซลล์พลาสมาผลิตออกมาปริมาณมหาศาล ปลายแขนทั้งสองข้างมีร่องที่รับรูปร่างแอนติเจนได้พอดีเพียงแบบเดียว

แอนติเจน (antigen · Ag)อะไรก็ตามที่ลิมโฟไซต์ “จำหน้าได้” และตอบโต้แบบเจาะจง ส่วนมากเป็นโปรตีนหรือพอลิแซ็กคาไรด์บนผิวเชื้อ เช่น หนามของไวรัส ส่วนเล็ก ๆ บนแอนติเจนที่แอนติบอดีจับจริงเรียกว่า เอพิโทป (epitope) เชื้อหนึ่งตัวจึงมีได้หลายเอพิโทป
ขยายความระดับโอลิมปิกแอนติบอดี 1 โมเลกุลประกอบด้วยสายพอลิเพปไทด์สายหนัก 2 สายและสายเบา 2 สาย ส่วนปลายแขน (variable region) ต่างกันในแต่ละชนิดจึงจับแอนติเจนได้จำเพาะ แอนติบอดีช่วยกำจัดเชื้อโดยทำให้เชื้อเกาะกลุ่ม (agglutination) ปิดตำแหน่งที่เชื้อใช้เกาะเซลล์ (neutralization) และเคลือบเชื้อให้ฟาโกไซต์กินได้ง่ายขึ้น (opsonization)

4 · ความจำของระบบภูมิคุ้มกัน

ครั้งที่สองตอบสนองเร็วกว่าและมากกว่า

กดให้ร่างกายได้รับเชื้อทีละครั้ง แล้วสังเกตความเร็วและปริมาณการสร้างแอนติบอดี (ข้อมูลจำลอง)

1

การตอบสนองขั้นแรก (primary response)

พบเชื้อ P ครั้งแรก ต้องรอให้เซลล์บีที่ตรงกับแอนติเจนซึ่งมีอยู่ไม่กี่เซลล์แบ่งตัวก่อน จึงมีช่วงหน่วงราวหนึ่งสัปดาห์ แอนติบอดีขึ้นสูงสุดราววันที่ 12 และระดับไม่สูงนัก

2

การตอบสนองขั้นที่สอง (secondary response)

คราวนี้มีเซลล์ความจำต่อเชื้อ P จำนวนมากรออยู่แล้ว จึงกลายเป็นเซลล์พลาสมาได้แทบทันที ช่วงหน่วงสั้นลงเหลือไม่กี่วัน และแอนติบอดีพุ่งสูงกว่าครั้งแรกหลายเท่า

ทายก่อนกด ③วันที่ 40 ร่างกายพบเชื้อ Q เป็นครั้งแรก ขณะที่ยังมีแอนติบอดีต่อเชื้อ P เหลืออยู่ในเลือด เส้นของเชื้อ Q จะหน้าตาเหมือนระยะ 1 หรือระยะ 2?
ดูเฉลย

เหมือนระยะ 1 เพราะเซลล์ความจำและแอนติบอดีที่มีอยู่ล้วนจำเพาะต่อเชื้อ P จับเชื้อ Q ไม่ได้ ร่างกายต้องเริ่มคัดเลือกเซลล์บีที่ตรงกับเชื้อ Q ใหม่ตั้งแต่ต้น แอนติบอดีต่อ P ที่เหลืออยู่จึงไม่ช่วยอะไร

ตัวอย่างจบแล้ว

ฉบับเต็มมี 15 หน้า พร้อมใบงานและเฉลย

ที่ดูไปเป็นเพียงบางส่วน ฉบับเต็มของบทที่ 2B ระบบภูมิคุ้มกันมีครบทุกหัวข้อด้านล่าง พร้อมแบบทดสอบ 20 ข้อ ใบงานออนไลน์ ใบงานพิมพ์ PDF และไฟล์ Word แก้ไขได้

  • 🔒 นำเข้าสู่บทเรียน
  • ✓ อวัยวะของระบบภูมิคุ้มกัน
  • ✓ ด่านป้องกันแบบไม่จำเพาะ
  • 🔒 การอักเสบ
  • ✓ แอนติเจนกับแอนติบอดี
  • 🔒 เซลล์บีและเซลล์ที
  • 🔒 การสร้างภูมิคุ้มกัน
  • ✓ กราฟระดับแอนติบอดี
  • 🔒 ความผิดปกติของระบบภูมิคุ้มกัน
  • 🔒 สรุป
  • 🔒 เกมจัดกลุ่ม
  • 🔒 แบบทดสอบ
  • 🔒 ใบงาน
  • 🔒 ปิดบท
ชุดเต็ม 6 บท สั่งซื้อได้ที่เพจ ชีววิทยา Biology · ทักแชทได้เลย
← ดูตัวอย่างบทอื่น

ภาพประกอบทั้งหมดเป็นภาพวาดต้นฉบับของเพจชีววิทยา Biology · ฟอนต์ LINE Seed Sans TH © LY Corporation (SIL OFL 1.1)