ตัวอย่าง · ชีววิทยา Biology

วิทยาศาสตร์ชีวภาพ ม.4 · บทที่ 4

พันธุกรรมและวิวัฒนาการ

ยีนบนโครโมโซมกำหนดโปรตีน และโปรตีนทำให้เกิดลักษณะทางพันธุกรรม เมื่อลำดับนิวคลีโอไทด์เปลี่ยนไปเกิดมิวเทชัน มนุษย์นำความรู้ไปใช้เป็นเทคโนโลยีทางดีเอ็นเอ และการคัดเลือกโดยธรรมชาติทำให้เกิดวิวัฒนาการ บทนี้มีเครื่องคำนวณการถ่ายทอดลักษณะ ห้องแล็บมิวเทชัน ลายพิมพ์ดีเอ็นเอ และแบบจำลองการคัดเลือกโดยธรรมชาติ

สอดคล้องกับตัวชี้วัด หลักสูตรแกนกลางฯ วิทยาศาสตร์ชีวภาพ ม.4เวลาเรียนประมาณ 21 ชั่วโมงชีววิทยา Biology

4.1 · กรณีศึกษาโรคทาลัสซีเมีย

แพทย์บอกว่า “ลูกแต่ละคนมีโอกาสเป็นโรค 1 ใน 4”

ให้ T แทนแอลลีลปกติ (เด่น) และ t แทนแอลลีลที่ทำให้เกิดโรค (ด้อย) สามีภรรยาที่เป็นพาหะมีจีโนไทป์ Tt ทั้งคู่ ลองกด “มีลูก” หลายครั้ง แล้วดูว่าโอกาสของลูกคนถัดไปเปลี่ยนตามลูกคนก่อนหรือไม่

ความเข้าใจคลาดเคลื่อน“ถ้าลูกคนแรกเป็นโรคแล้ว ลูกคนที่สองจะมีโอกาสเป็นโรคลดลง” ไม่จริง การปฏิสนธิแต่ละครั้งเป็นเหตุการณ์อิสระ ลูกทุกคนมีโอกาสเป็นโรคเท่าเดิม คือ 1/4
ทาลัสซีเมียมีหลายชนิดแอลฟา บีตา และฮีโมโกลบินอี ควบคุมด้วยยีนต่างตำแหน่งกัน โอกาสลูกเป็นโรครุนแรง 1/4 ใช้ได้เมื่อพ่อแม่เป็นพาหะชนิดเดียวกันหรือชนิดที่เสริมกัน เช่น บีตา × บีตา, บีตา × ฮีโมโกลบินอี, แอลฟา-1 × แอลฟา-1 แพทย์จึงตรวจชนิดของพาหะก่อนบอกความเสี่ยง
ควายเผือก
ควายเผือก ≠ เผือกแท้ (albinism)

ลักษณะเผือกในคนควบคุมด้วยแอลลีลด้อยบนออโตโซม ผู้ที่เป็นต้องมีแอลลีลด้อย 2 แอลลีล จึงสร้างเม็ดสีเมลานินไม่ได้ · ข้อควรรู้: สีขาวของ “ควายเผือก” ไทยเกิดจากยีนอื่น (ASIP) ที่ทำให้เซลล์สร้างเม็ดสีเจริญไม่ได้ จึงไม่ใช่ albinism แท้

รูปแบบตัวอย่างลักษณะ / โรคข้อสังเกต
แอลลีลด้อยบนออโตโซมเผือก · ซีสติกไฟโบรซิส · ทาลัสซีเมียพ่อแม่ปกติที่เป็นพาหะทั้งคู่ มีลูกเป็นโรคได้ · พบได้ทั้งสองเพศเท่า ๆ กัน
แอลลีลเด่นบนออโตโซมแคระแบบอะคอนโดรพลาเซีย · โรคฮันทิงตันมีแอลลีลเด่นเพียง 1 แอลลีลก็แสดงลักษณะ · ผู้ที่เป็นโรคฮันทิงตันมักมีพ่อหรือแม่เป็นด้วย · อะคอนโดรพลาเซียส่วนใหญ่เกิดจากมิวเทชันใหม่ พ่อแม่จึงอาจปกติ

ตรวจสอบความเข้าใจ

ชายผิวปกติคนหนึ่งมีพ่อแม่ผิวปกติ แต่มีน้องสาวเป็นเผือก เขาแต่งงานกับหญิงเผือก ลูกคนแรกมีโอกาสเป็นเผือกเท่าใด (โจทย์ระดับโอลิมปิก)

น้องสาวเป็นเผือก (aa) แสดงว่าพ่อแม่เป็นพาหะทั้งคู่ (Aa × Aa) ชายคนนี้ผิวปกติ จึงเป็น AA หรือ Aa ในอัตรา 1 : 2 โอกาสที่เขาเป็นพาหะ = 2/3 (ไม่ใช่ 1/2 เพราะตัดกรณี aa ออกแล้ว) · ภรรยาเป็น aa ให้ a เสมอ · ถ้าชายเป็น Aa ลูกเป็นเผือก 1/2 · โอกาสรวม = 2/3 × 1/2 = 1/3

ภารกิจนักสืบหมู่เลือด · ใช้มัลติเพิลแอลลีลตัดสินจากหลักฐาน

คืนนั้นทารกถูกสลับตัวในห้องเด็กอ่อนหรือไม่?

กรณีศึกษา (เรื่องสมมติ)

คืนหนึ่งมีทารกคลอดในโรงพยาบาลเดียวกัน 2 คน ครอบครัวแรกได้รับทารกกลับบ้าน ต่อมาผลตรวจระบุว่าทารกมี เลือดหมู่ AB ขณะที่แม่มี เลือดหมู่ O และพ่อมี เลือดหมู่ B ครอบครัวจึงสงสัยว่าทารกถูกสลับตัวกับอีกครอบครัวหนึ่ง

ถุงเลือด
ตัดสินจากหลักฐาน

เลือกคำตัดสิน แล้วดูเหตุผล

ลำดับการให้เหตุผลแบบนักสืบ

  1. ทารกเลือดหมู่ AB มีจีโนไทป์ได้แบบเดียว คือ IᴬIᴮ จึงต้องได้ Iᴬ จากฝ่ายหนึ่งและ Iᴮ จากอีกฝ่ายหนึ่ง
  2. แม่เลือดหมู่ O มีจีโนไทป์ ii ส่งต่อได้เพียงแอลลีล i
  3. พ่อเลือดหมู่ B (IᴮIᴮ หรือ Iᴮi) ให้ Iᴮ ได้ แต่ไม่มีใครในคู่นี้มี Iᴬ
  4. ทารกคนนี้จึงเป็นลูกของแม่คนนี้ไม่ได้ หลักฐานสนับสนุนว่าเกิดการสลับตัว ควรตรวจหมู่เลือดของทารกอีกคนและยืนยันด้วยลายพิมพ์ดีเอ็นเอ
ข้อควรระวังเมื่อใช้หมู่เลือดหมู่เลือดใช้ ตัดออก ความเป็นพ่อแม่ลูกได้ แต่ใช้ยืนยันไม่ได้ เพราะคนจำนวนมากมีหมู่เลือดเดียวกัน การยืนยันต้องใช้การตรวจลายพิมพ์ดีเอ็นเอ (หัวข้อ 4.4)

4.3 · มิวเทชันระดับยีน

ห้องแล็บมิวเทชัน: เปลี่ยนเบสเดียว โปรตีนเปลี่ยนได้แค่ไหน?

ลำดับด้านล่างคือส่วนต้นของยีนที่สร้างโปรตีนบีตาโกลบินในฮีโมโกลบิน กดเบสเพื่อเลือกตำแหน่ง แล้วเลือกชนิดของมิวเทชัน ดูว่ากรดแอมิโนเปลี่ยนไปอย่างไร

ผลของมิวเทชันระดับยีนไม่เปลี่ยนกรดแอมิโน (silent) · เปลี่ยนกรดแอมิโน 1 ตัว (missense) · กลายเป็นรหัสหยุดก่อนกำหนด (nonsense) · การเพิ่มหรือขาดหายของเบสจำนวนที่ไม่ใช่ทวีคูณของ 3 (เช่น 1, 2, 4 เบส) ทำให้การอ่านรหัสเลื่อนกรอบ (frameshift) · ถ้าเพิ่มหรือขาดทีละ 3, 6, 9 เบส กรอบไม่เลื่อน แต่กรดแอมิโนเพิ่มขึ้นหรือหายไป
ความเข้าใจคลาดเคลื่อน“มิวเทชันก่อให้เกิดผลเสียต่อสิ่งมีชีวิตเสมอ” ไม่จริง มิวเทชันอาจก่อให้เกิดผลดี ผลเสีย หรือไม่ส่งผลใด ๆ ขึ้นกับว่าโปรตีนเปลี่ยนแปลงหรือไม่และอย่างไร
ตัวอย่างใกล้ตัวลักษณะเผือกมาจากแอลลีลที่ผิดปกติของยีนเอนไซม์ไทโรซิเนส จึงสร้างเมลานินไม่ได้ · โรคทาลัสซีเมียมาจากแอลลีลที่ทำให้สร้างสายแอลฟาหรือบีตาโกลบินได้น้อยลงหรือไม่ได้เลย

แล็บจำลองหาดเลน · ชีววิทยา Biology

หาดเลนอ่าวไทย: ปากยาวแค่ไหน จึงรอดเมื่อเหยื่อหายไป

ฤดูหนาวนกชายเลนอพยพหลายชนิดลงหากินบนหาดเลนเดียวกัน แต่ละชนิดมีจะงอยปากยาวต่างกัน จึงหยั่งถึงเหยื่อในเลนได้ลึกต่างกัน กดเหยื่อเพื่อจำลองว่าเหยื่อชนิดนั้นหายไป แล้วทำนายก่อนดูผลว่านกชนิดใดเดือดร้อนที่สุด และนกชนิดใดยืดหยุ่นที่สุด

ตัวอย่างจบแล้ว

ฉบับเต็มมี 22 หน้า พร้อมใบงานและเฉลย

ที่ดูไปเป็นเพียงบางส่วน ฉบับเต็มของบทที่ 4 พันธุกรรมและวิวัฒนาการมีครบทุกหัวข้อด้านล่าง พร้อมแบบทดสอบ 20 ข้อ ใบงานออนไลน์ ใบงานพิมพ์ PDF และไฟล์ Word แก้ไขได้

  • 🔒 นำเข้าสู่บทเรียน
  • 🔒 ทบทวนเมนเดล
  • ✓ ทาลัสซีเมีย
  • 🔒 มัลติเพิลแอลลีล
  • ✓ นักสืบหมู่เลือด
  • 🔒 ยีนบนโครโมโซมเพศ
  • 🔒 ยีนกับโปรตีน
  • ✓ ห้องแล็บมิวเทชัน
  • 🔒 มิวเทชันระดับโครโมโซม
  • 🔒 เทคโนโลยีทางดีเอ็นเอ
  • 🔒 เวทีถกแถลง DNA
  • 🔒 ความหลากหลายทางพันธุกรรม
  • 🔒 การคัดเลือกโดยธรรมชาติ
  • 🔒 หลักฐานวิวัฒนาการ
  • ✓ จะงอยปากนก
  • 🔒 เกมจัดกลุ่ม
  • 🔒 แบบฝึกหัดท้ายบท
  • 🔒 สรุป
  • 🔒 แบบทดสอบ
  • 🔒 ใบงาน
  • 🔒 ปิดบท
ชุดเต็ม 6 บท สั่งซื้อได้ที่เพจ ชีววิทยา Biology · ทักแชทได้เลย
← ดูตัวอย่างบทอื่น

ภาพประกอบทั้งหมดเป็นภาพวาดต้นฉบับของเพจชีววิทยา Biology · ฟอนต์ LINE Seed Sans TH © LY Corporation (SIL OFL 1.1)