ตัวอย่าง · ชีววิทยา Biology

วิทยาศาสตร์ชีวภาพ ม.4 · บทที่ 5

ชีวิตในสิ่งแวดล้อม

สภาพภูมิศาสตร์ที่ต่างกันทำให้เกิดไบโอมที่หลากหลาย ระบบนิเวศเปลี่ยนแปลงแทนที่ได้ตลอดเวลา และขนาดของประชากรเปลี่ยนตามองค์ประกอบทางกายภาพและชีวภาพ บทนี้มีแผนภาพไบโอม แบบจำลองการเปลี่ยนแปลงแทนที่ แบบจำลองการเพิ่มของประชากร และการสะสมของสารพิษในโซ่อาหาร

สอดคล้องกับตัวชี้วัด หลักสูตรแกนกลางฯ วิทยาศาสตร์ชีวภาพ ม.4เวลาเรียนประมาณ 10 ชั่วโมงชีววิทยา Biology

5.1.1 · ไบโอม

อุณหภูมิและหยาดน้ำฟ้ากำหนดไบโอมบนบก

ความร้อนกับน้ำเป็นสองตัวแปรที่ “คัดเลือก” ว่าพืชแบบใดจะครองพื้นที่ แล้วพืชเด่นนั้นเองที่ใช้ตั้งชื่อไบโอม ภูมิอากาศคล้ายกันจึงได้ภูมิทัศน์คล้ายกันแม้อยู่คนละทวีป เลื่อนอุณหภูมิเฉลี่ยและหยาดน้ำฟ้าเฉลี่ยต่อปี หรือกดบนแผนภาพ

ตรวจสอบความเข้าใจ

ยอดดอยอินทนนท์ (สูงราว 2,565 ม.) ห่างจากที่ราบเชียงใหม่ไม่ถึง 60 กม. แต่พบป่าที่ปกคลุมด้วยมอส กุหลาบพันปี และอากาศหนาวเย็น ต่างจากพื้นราบมาก เพราะเหตุใด

อุณหภูมิอากาศลดลงโดยเฉลี่ยราว 6 °C ต่อความสูงที่เพิ่มขึ้น 1 กม. ยอดดอยจึงเย็นกว่าพื้นราบ (สูงราว 300 ม.) ประมาณ 13–14 °C · อากาศชื้นที่ถูกยกตัวตามไหล่เขาเย็นลงจนกลั่นเป็นเมฆและหมอกเกือบตลอดปี พืชที่ครองพื้นที่จึงเป็นพืชที่ชอบที่เย็นชื้น · หลักเดียวกันนี้อธิบายว่าการขึ้นที่สูงให้ผลคล้ายการเดินทางไปละติจูดที่สูงขึ้น และอธิบายว่าบริเวณละติจูดเดียวกันอาจมีหลายไบโอมได้ เพราะความสูง แนวเขาบังฝน และกระแสน้ำในมหาสมุทรทำให้อุณหภูมิและหยาดน้ำฟ้าแต่ละแห่งต่างกัน

5.1.2 · การเปลี่ยนแปลงแทนที่ของระบบนิเวศ

หลังภูเขาไฟระเบิด กว่าจะกลับมาเป็นป่า

ภูเขาไฟ ไฟป่า พายุ หรือรถแทรกเตอร์ ล้วนทำให้ระบบนิเวศ “เริ่มนับใหม่” ได้ จากนั้นสิ่งมีชีวิตกลุ่มแรกที่เข้ามาจะค่อย ๆ ดัดแปลงดิน แสง และความชื้น จนเอื้อต่อกลุ่มถัดไปมากกว่าตัวเอง กลุ่มเดิมจึงถูกแทนที่เป็นทอด ๆ เรียกว่า การเปลี่ยนแปลงแทนที่ทางนิเวศวิทยา (ecological succession) จนเกิด สังคมสมบูรณ์ (climax community)

ไลเคนและมอสบนหินภูเขาไฟ
สิ่งมีชีวิตบุกเบิก (pioneer species)

ไลเคนคือราที่อยู่ร่วมกับสาหร่ายหรือไซยาโนแบคทีเรีย จึงสร้างอาหารเองได้บนหินเปลือย กรดอินทรีย์ที่มันปล่อยออกมากัดกร่อนผิวหิน ซากของมันผสมกับเศษหินเป็นดินชั้นบางที่สุด เปิดทางให้มอส แล้วจึงเป็นพืชที่มีราก

ป่าหลังไฟไหม้ที่หญ้าเริ่มงอก
หลังไฟไหม้ป่า

ไฟเผาเพียงสิ่งที่อยู่เหนือดิน ส่วนดิน คลังเมล็ดในดิน รากที่แตกหน่อใหม่ได้ และจุลินทรีย์ดินยังอยู่ พืชจึงงอกกลับมาภายในไม่กี่สัปดาห์ ไม่ต้องเริ่มจากศูนย์เหมือนบนหินลาวา

ตรวจสอบความเข้าใจ

ธารน้ำแข็งในอะแลสกาที่ถอยร่นเผยให้เห็นพื้นหินและกรวดเปล่า กับนาข้าวในภาคอีสานที่ถูกทิ้งร้าง 10 ปี การเปลี่ยนแปลงแทนที่ของสองที่นี้มีจุดร่วมและจุดต่างอย่างไร

จุดร่วม ทั้งสองแห่งมีสิ่งมีชีวิตเข้ามาเป็นกลุ่ม ๆ แต่ละกลุ่มเปลี่ยนสภาพดิน แสง และความชื้นจนกลุ่มถัดไปได้เปรียบ แล้วเคลื่อนเข้าหาสังคมสมบูรณ์ที่ภูมิอากาศท้องถิ่นกำหนด · จุดต่าง ① หน้าธารน้ำแข็งไม่มีดิน ต้องเริ่มจากสิ่งมีชีวิตบุกเบิกและไซยาโนแบคทีเรียตรึงไนโตรเจน เป็นการแทนที่ปฐมภูมิ ส่วนนาร้างมีดิน คลังเมล็ด และจุลินทรีย์อยู่แล้ว เป็นการแทนที่ทุติยภูมิ ② นาร้างจึงกลายเป็นป่าได้ในหลักสิบปี ขณะที่หน้าธารน้ำแข็งใช้หลักร้อยปี ③ ธารน้ำแข็งถอยร่นเป็นกระบวนการธรรมชาติ (แม้ภาวะโลกร้อนจะเร่งให้เร็วขึ้น) ส่วนนาร้างเริ่มจากการตัดสินใจของมนุษย์

จัดกลุ่มเหตุการณ์ต่อไปนี้ตามต้นเหตุ (ธรรมชาติ / มนุษย์) และชนิดของการแทนที่ที่ตามมา (ปฐมภูมิ / ทุติยภูมิ): ดินถล่มจนเหลือหินดาน · พายุไต้ฝุ่นโค่นป่า · ขุดหน้าดินทำเหมืองแล้วทิ้งร้าง · ปล่อยสวนยางร้างไม่กรีดไม่ถาง

ดินถล่มจนเหลือหินดาน ธรรมชาติ (หรือเร่งจากการตัดไม้บนลาดเขา) · ปฐมภูมิ เพราะดินหายไปหมด · พายุโค่นป่า ธรรมชาติ · ทุติยภูมิ ดินและต้นกล้ายังอยู่ · เหมืองที่ขุดหน้าดินออก มนุษย์ · ถ้าเปิดถึงหินหรือกรวดที่ไม่มีดินเหลือจะใกล้เคียงปฐมภูมิ ถ้ายังมีดินจะเป็นทุติยภูมิ · สวนยางร้าง มนุษย์ · ทุติยภูมิ · ข้อสังเกต: ตัวตัดสินชนิดของการแทนที่คือ “ดินยังเหลืออยู่หรือไม่” ไม่ใช่ว่าใครเป็นต้นเหตุ

5.1.3 · การเปลี่ยนแปลงขนาดของประชากร

ไม่มีประชากรใดเพิ่มได้โดยไม่มีขีดจำกัด

ขนาดของประชากรขึ้นกับ 4 ตัวแปร คือ การเกิดและการอพยพเข้า (เพิ่ม) การตายและการอพยพออก (ลด) · ลองคิด: ถ้า E. coli 1 เซลล์แบ่งตัวทุก 20 นาทีโดยไม่มีอะไรจำกัด ครบ 24 ชั่วโมงจะได้ 272 ≈ 4.7 × 1021 เซลล์ ซึ่งไม่เคยเกิดขึ้นจริง เพราะอาหาร พื้นที่ และของเสียที่สะสมทำให้การแก่งแย่งรุนแรงขึ้นเรื่อย ๆ การเพิ่มจึงชะลอและหยุดที่ ขีดความสามารถในการรองรับ (carrying capacity, K)

พารามีเซียม
เลี้ยงพารามีเซียมในหลอดทดลอง

เมื่อมีตัวตั้งต้นไม่กี่ตัว จำนวนที่เพิ่มต่อวันก็น้อยตาม พอจำนวนมากขึ้น ตัวที่แบ่งตัวได้ก็มากขึ้น กราฟจึงชันขึ้น แต่ปริมาณอาหารที่เติมลงหลอดคงที่ เมื่อประชากรหนาแน่นขึ้น อาหารต่อตัวลดลง อัตราการเกิดลดและอัตราการตายเพิ่ม จนทั้งสองเท่ากัน กราฟจึงแบนเป็นรูปตัว S

คำนวณ: ขนาดประชากรเปลี่ยนเท่าใด

ตัวอย่างจบแล้ว

ฉบับเต็มมี 18 หน้า พร้อมใบงานและเฉลย

ที่ดูไปเป็นเพียงบางส่วน ฉบับเต็มของบทที่ 5 ชีวิตในสิ่งแวดล้อมมีครบทุกหัวข้อด้านล่าง พร้อมแบบทดสอบ 20 ข้อ ใบงานออนไลน์ ใบงานพิมพ์ PDF และไฟล์ Word แก้ไขได้

  • 🔒 นำเข้าสู่บทเรียน
  • 🔒 ระดับการศึกษานิเวศวิทยา
  • ✓ ไบโอมบนบก
  • 🔒 ภารกิจ 1 ถอดรหัสไบโอม
  • 🔒 ระบบนิเวศแหล่งน้ำ
  • ✓ การเปลี่ยนแปลงแทนที่
  • ✓ ขนาดของประชากร
  • 🔒 ปัจจัยต่อขนาดประชากร
  • 🔒 มนุษย์กับทรัพยากร
  • 🔒 ปัญหาสิ่งแวดล้อม
  • 🔒 การอนุรักษ์
  • 🔒 เกมจัดกลุ่มทรัพยากร
  • 🔒 แบบฝึกหัดท้ายบท
  • 🔒 สรุป
  • 🔒 แบบทดสอบ
  • 🔒 ใบงาน
  • 🔒 ปิดบท
ชุดเต็ม 6 บท สั่งซื้อได้ที่เพจ ชีววิทยา Biology · ทักแชทได้เลย
← ดูตัวอย่างบทอื่น

ภาพประกอบทั้งหมดเป็นภาพวาดต้นฉบับของเพจชีววิทยา Biology · ฟอนต์ LINE Seed Sans TH © LY Corporation (SIL OFL 1.1)