ตัวอย่าง · 6 จาก 22 หน้า
ตัวอย่าง ระบบหายใจ · ชีววิทยา เล่ม 4

ชีววิทยาเพิ่มเติม เล่ม 4 · บทที่ 14 ระบบหายใจ · ระดับ สอวน.

ระบบหายใจและการแลกเปลี่ยนแก๊ส

จากกฎของฟิก ถึงกราฟการแยกตัวของออกซิเจน และวงจรควบคุมด้วย CO₂ เนื้อหาเชิงกลไกระดับ Campbell พร้อมแบบจำลองให้ลองปรับค่า ข้อสอบท้ายบท 25 ข้อ และใบงานพร้อมเฉลย ครอบคลุมผลการเรียนรู้ทั้ง 4 ข้อและกิจกรรม 14.1–14.3 ของ สสวท.

สำหรับครูผู้สอน · ใช้ฉายในห้องได้ทันทีบรรยาย 4–6 คาบ · รวมกิจกรรม 14.1–14.3 ตามที่ สสวท. กำหนด 12 ชั่วโมงBiology Premium

แผนที่บท

เรียนอะไร และ สอวน. ถามตรงไหน

ระบบหายใจอยู่ในหมวดสรีรวิทยาสัตว์ ซึ่งคิดเป็นราว 33–38% ของข้อสอบค่าย 1 ทุกปี หัวข้อ “การควบคุมการหายใจด้วย CO₂” ออกซ้ำแทบทุกปี และมักมาคู่กับกราฟหรือสถานการณ์ผู้ป่วย

  1. 1 · หลักการแลกเปลี่ยนแก๊สกฎของฟิก · พื้นผิวหายใจ
  2. 2 · เปรียบเทียบสัตว์เยื่อหุ้มเซลล์ ผิวหนัง เหงือก ท่อลม ปอด · countercurrent · นก
  3. 3 · โครงสร้างปอดมนุษย์ทางเดินหายใจ 8 ส่วน · conducting / respiratory zone · ถุงลม · surfactant
  4. 4 · กลไกการหายใจความดัน · กิจกรรม 14.1–14.3 · ปริมาตรปอด · คำนวณ ventilation
  5. 5 · การขนส่งแก๊สกราฟ O₂–Hb · Bohr · HCO₃⁻ · chloride shift
  6. 6 · การควบคุมการหายใจเมดัลลา · ตัวรับเคมี · CO₂/H⁺ · ดุลยภาพกรด-เบส
  7. 7 · โรคและการดูแลถุงลมโป่งพอง · บุหรี่ · PM2.5 · hyperventilation

คำถามนำ: จบบทแล้วนักเรียนต้องตอบได้

  • ทำไมปลาดึง O₂ จากน้ำได้มากกว่า 80% ทั้งที่น้ำมี O₂ น้อยกว่าอากาศมาก
  • หายใจตื้นเร็วกับหายใจลึกช้า ที่ปริมาตรต่อนาทีเท่ากัน แบบไหนได้อากาศถึงถุงลมมากกว่า
  • ทำไมผู้ป่วยพิษ CO มีค่า PO₂ ในเลือดแดงปกติ แต่เนื้อเยื่อขาด O₂
  • ทำไมการหายใจเร็วแรงก่อนดำน้ำทำให้หมดสติใต้น้ำได้

ครู: หัวข้อสีเหลือง (5–6) ให้เวลามากที่สุด เพราะข้อสอบใช้ทักษะอ่านกราฟและทำนายผล

1 · หลักการแลกเปลี่ยนแก๊ส

ทุกพื้นผิวหายใจทำงานด้วยการแพร่

แก๊สเคลื่อนผ่านพื้นผิวหายใจโดยการแพร่ล้วน ๆ ไม่มีตัวพาหรือปั๊ม อัตราการแพร่เป็นไปตาม กฎของฟิก (Fick’s law)

อัตราการแพร่ ∝ D × A × ΔP ⁄ T

A = พื้นที่ผิว, ΔP = ผลต่างความดันย่อย, T = ความหนาของเยื่อ, D = สัมประสิทธิ์การแพร่ (CO₂ ละลายน้ำได้ดีกว่า O₂ ราว 20 เท่า จึงแพร่ผ่านเยื่อชื้นได้เร็วกว่า แม้ ΔP จะเล็กกว่า)

หัวใจของเรื่องพื้นผิวหายใจทุกชนิดต้อง ชื้น บาง และมีพื้นที่มาก ปอดมนุษย์มีพื้นที่ถุงลมรวมประมาณ 70 m² และผนังกั้นอากาศกับเลือดหนาเพียงราว 0.5 µm

ลองปรับ: อัตราการแพร่ O₂ เทียบกับปอดปกติ

100%

ค่าเริ่มต้นคือปอดปกติขณะพัก

2 · เปรียบเทียบสัตว์

จากเยื่อหุ้มเซลล์ถึงปอดนก: ทุกวิธีพาออกซิเจนเข้าร่างกาย

ขนาดตัวและตัวกลางที่อยู่อาศัย (น้ำหรืออากาศ) เป็นตัวกำหนดว่าสัตว์ใช้พื้นผิวหายใจแบบไหน น้ำมี O₂ ละลายน้อยกว่าอากาศหลายสิบเท่าและหนักกว่ามาก สัตว์น้ำหลายชนิด เช่น ปลา จึงให้น้ำไหลผ่านทางเดียวอย่างต่อเนื่อง

ขั้นแรกสุด · ไม่มีโครงสร้างเฉพาะสิ่งมีชีวิตเซลล์เดียว (อะมีบา พารามีเซียม) และสัตว์ที่ไม่มีระบบหมุนเวียนเลือดอย่าง ฟองน้ำ ไฮดรา พลานาเรีย แลกเปลี่ยนแก๊สผ่านเยื่อหุ้มเซลล์โดยตรง เพราะตัวเล็กหรือแบนจนทุกเซลล์อยู่ใกล้สิ่งแวดล้อม เมื่อตัวใหญ่ขึ้น อัตราส่วนพื้นที่ผิวต่อปริมาตรลดลง จึงต้องมีพื้นผิวหายใจเฉพาะที่ บาง ชื้น พื้นที่มาก และมีระบบหมุนเวียนเลือดช่วยลำเลียง (ยกเว้นแมลงที่ส่งท่อลมถึงเซลล์โดยตรง)
ไส้เดือนดินไส้เดือนดิน · ผิวหนัง

ผิวชื้นมีหลอดเลือดฝอยใต้ผิว เลือดมีรงควัตถุพาออกซิเจนละลายในพลาสมา

ซี่เหงือกปลาปลากระดูกแข็ง · เหงือก

น้ำไหลทางเดียวผ่านแผ่นเหงือก (lamellae) สวนทางกับเลือด

ตั๊กแตนแมลง · ระบบท่อลม

อากาศเข้ารูหายใจ (spiracle) ไปตามท่อลมถึงเซลล์โดยตรง

กบกบ · เหงือก → ปอด + ผิวหนัง

ลูกอ๊อดใช้เหงือก ตัวเต็มวัยดันอากาศเข้าปอดด้วยการปั๊มของพื้นช่องปาก (positive pressure) ร่วมกับผิวหนังชื้น

นกพิราบนก · ปอด + ถุงลม

อากาศไหลทางเดียวผ่านท่อ parabronchi ถุงลมทำหน้าที่เป็นสูบลม

กลุ่มพื้นผิวหายใจการไหลของตัวกลางระบบหมุนเวียนช่วยขนส่ง O₂?กับดักข้อสอบ
ไฮดราฟองน้ำ ไฮดรา พลานาเรียเยื่อหุ้มเซลล์แพร่โดยตรงกับน้ำรอบตัวไม่มีระบบหมุนเวียนเลือดไม่ใช่ “ไม่หายใจ” แค่ไม่มีอวัยวะหายใจเฉพาะ
ไส้เดือนดินไส้เดือนดินผิวหนังทั้งตัวแพร่ผ่านผิวชื้นใช่ (ระบบปิด)ผิวแห้งเมื่อไหร่ แลกเปลี่ยนแก๊สไม่ได้
ปลาปลากระดูกแข็งเหงือกทางเดียว · สวนทางกับเลือดใช่ปั๊มน้ำด้วยปากและแผ่นปิดเหงือก (operculum)
ตั๊กแตนแมลงท่อลมย่อย (tracheole)อากาศเข้าออกทางรูหายใจส่วนใหญ่ ไม่ ใช้ฮีโมลิมฟ์ขนส่ง O₂ระบบหมุนเวียนเปิด ไม่เกี่ยวกับการขนส่ง O₂ เป็นหลัก · แมลงบินได้บางชนิดมีถุงลมสำรองอากาศ
กบกบ (สัตว์สะเทินน้ำสะเทินบก)ลูกอ๊อด: เหงือก · ตัวเต็มวัย: ปอด + ผิวหนัง + ช่องปากเข้าออกทางเดิม (tidal) · ความดันบวกใช่กบ ไม่มีกะบังลม · หายใจออกใช้การหดตัวของปอดและกล้ามเนื้อโครงร่าง
กิ้งก่าสัตว์เลื้อยคลานปอด (ผิวหนังแห้งมีเกล็ด ใช้ไม่ได้)เข้าออกทางเดิม · ความดันลบ จากการขยายซี่โครงใช่ไม่มีกะบังลมแบบสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม
ปอดมนุษย์สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมถุงลมในปอดเข้าออกทางเดิม · ความดันลบใช่มีอากาศค้างในปอด (RV) ปะปนเสมอ
นกพิราบนกparabronchi ในปอดทางเดียวต่อเนื่อง ใช้ 2 รอบการหายใจใช่ถุงลม (air sac) ไม่ใช่ ที่แลกเปลี่ยนแก๊ส
ท่อลมแมลงแตกแขนงถึงเส้นใยกล้ามเนื้อ
แมลง · ท่อลมย่อยถึงเซลล์

ท่อลมแตกแขนงจนเป็น tracheole ปลายท่อมีของเหลวและแนบเซลล์กล้ามเนื้อโดยตรง O₂ แพร่เข้าเซลล์ได้ทันที ไม่ต้องผ่านเลือด แมลงจึงตัวใหญ่ได้จำกัด เพราะการแพร่ในท่อยาวช้า

ปลากระดูกแข็งเปิดแผ่นปิดเหงือก
ปลา · ปั๊มน้ำสองจังหวะ

ปากเปิด ช่องปากขยาย น้ำไหลเข้า แล้วปากปิด แผ่นปิดเหงือกเปิด น้ำถูกดันผ่านเหงือกออกทางเดียว ปลาที่ว่ายเร็วบางชนิดใช้การว่ายอ้าปาก (ram ventilation)

2 · เหงือกปลา

ไหลสวนทางชนะไหลตามกันเสมอ

1
ปลาที่ตัดแผ่นปิดเหงือกออก เห็นซี่เหงือก 4 ซี่
น้ำเข้าปาก ออกทางช่องเหงือกปากและแผ่นปิดเหงือก (operculum) ทำงานสลับกัน น้ำไหลผ่านเหงือกทางเดียวตลอดเวลา
2
ซี่เหงือกที่มีเส้นเหงือกสองแถว
ซี่เหงือก · เส้นเหงือกซี่เหงือกแต่ละซี่มีเส้นเหงือก (gill filament) 2 แถว ด้านในมีซี่กรองเหงือก (gill raker)
3
ภาพขยายเส้นเหงือกที่มีแผ่นลาเมลลาเรียงกัน
แผ่นลาเมลลาแผ่นบางเรียงชิดบนเส้นเหงือก มีหลอดเลือดฝอยหนาแน่น เป็นจุดแลกเปลี่ยนแก๊สจริง
4
PO₂ ในน้ำ (mmHg) → 150120906030 140110805020 ← PO₂ ในเลือด (mmHg) ทุกตำแหน่ง น้ำสูงกว่าเลือดราว 10 mmHg
การแลกเปลี่ยนแบบสวนทางลูกศรสีเข้มคือ O₂ แพร่จากน้ำสู่เลือดตลอดแนว เลือดออกจากเหงือกด้วย PO₂ สูงถึงราว 140
ภาพขยายแผ่นลาเมลลา 3 แผ่น เลือดในแผ่นไล่สีจากน้ำเงินด้านบนเป็นแดงด้านล่าง มีช่องว่างระหว่างแผ่น หลอดเลือดนำเข้า · O₂ ต่ำ หลอดเลือดนำออก · O₂ สูง

ซูมเข้าไปที่ช่องระหว่างแผ่นลาเมลลา

น้ำไหลลอดช่องระหว่างแผ่น เลือดไหลในแผ่นสวนทางกัน

  • ลูกศรสีฟ้า = น้ำ ไหลผ่านช่องแคบระหว่างแผ่นลาเมลลาทุกช่อง จากขอบล่าง (ฝั่งหลอดเลือดแดง) ขึ้นไปขอบบน (ฝั่งหลอดเลือดน้ำเงิน)
  • ลูกศรสีครีม = เลือด ไหลเป็นแผ่นบาง ๆ ระหว่างเซลล์ค้ำ (pillar cell) จากขอบบนสีน้ำเงิน (O₂ ต่ำ) ลงสู่ขอบล่างสีแดง (O₂ สูง) ทิศตรงข้ามกับน้ำ
  • ช่องระหว่างแผ่นแคบมาก น้ำทุกส่วนจึงอยู่ใกล้ผนังแผ่นที่บางเพียงไม่กี่ไมโครเมตร O₂ แพร่เข้าเลือดได้เร็ว
ชวนนักเรียนคิดถ้าน้ำไหลไปทางเดียวกับเลือด (จากฝั่งน้ำเงินไปฝั่งแดง) เลือดที่ออกจากแผ่นจะมี PO₂ สูงสุดได้ราวเท่าไร ลองกดปุ่ม “ตามกัน” ที่กราฟด้านล่างเพื่อตรวจคำตอบ

ใน การแลกเปลี่ยนแบบสวนทาง (countercurrent exchange) เลือดที่เพิ่งเข้าแผ่นเหงือกพบกับน้ำที่ถูกดึง O₂ ไปแล้วบางส่วน ส่วนเลือดที่ใกล้ออกพบกับน้ำสดที่เพิ่งเข้ามา ผลต่าง PO₂ จึงมีตลอดความยาวแผ่นเหงือก

ใน การไหลตามกัน (concurrent) ผลต่าง PO₂ ลดลงเร็ว แล้วเลือดกับน้ำจะเข้าสู่สมดุลที่ค่ากลาง เลือดจึงไม่มีทางสูงกว่าค่ากลางนั้น

กับดักแม้แบบสวนทาง PO₂ ของเลือดที่ออกก็ ไม่มีทางสูงกว่า PO₂ ของน้ำที่เข้ามา เพราะการแพร่ไปได้จากสูงไปต่ำเท่านั้น
ขยายความระดับโอลิมปิกหลักเดียวกันพบใน rete mirabile ของปลาทูน่า (เก็บความร้อน) ห่วงเฮนเลในไต (countercurrent multiplier) และขานกในน้ำเย็น
PO₂ เลือดที่ออก–
PO₂ น้ำที่ออก–
ประสิทธิภาพเทียบค่าสูงสุด–

น้ำเข้า PO₂ 150 mmHg · เลือดเข้า 40 mmHg · อัตราไหลเท่ากัน (แบบจำลองเชิงวิเคราะห์)

สอวน. ถามแบบนี้ให้กราฟ PO₂ ของน้ำและเลือดตามระยะทางบนแผ่นเหงือก 2 แบบ แล้วถามว่าแบบใดเป็นของปลา และเลือดที่ออกมี PO₂ ประมาณเท่าใด
คิด 3 ขั้น: ① ดูว่าเส้นสองเส้นขนานกันไหม (ในกรณีอัตราไหล/ความจุเท่ากัน ขนาน = สวนทาง, บรรจบ = ตามกัน) ② อ่านค่าเลือดที่ปลายทางออก ③ ตรวจว่าค่านั้นไม่เกิน PO₂ ของน้ำขาเข้า

3 · ทางเดินหายใจ (สสวท. 14.2)

อากาศผ่านอะไรบ้าง ก่อนถึงถุงลม

แบบฝึกหัดท้ายบทของ สสวท. ให้ระบุชื่อและจับคู่หน้าที่ของโครงสร้างทั้ง 8 ส่วนนี้ ท่องลำดับให้ได้ก่อน แล้วค่อยลงลึกเรื่องโซนและ dead space ในหน้าถัดไป

โมเดล 3 มิติทางเดินหายใจของมนุษย์ตั้งแต่จมูกถึงกะบังลม ปอดโปร่งแสงเห็นแขนงหลอดลม
ภาพรวมทางเดินหายใจ · โมเดล 3 มิติจาก Human Atlas (BodyParts3D © DBCLS, CC BY 4.0) ปอดทำให้โปร่งแสงเพื่อให้เห็นแขนงหลอดลม
ภาพขยายหลอดลมฝอยส่วนปลายและกลุ่มถุงลมที่มีหลอดเลือดฝอยพันรอบ
ภาพขยายกรอบประ · ปลายสุดของทางเดินหายใจ ผนังถุงลมและหลอดเลือดฝอยบางราว 0.5 µm คือจุดแลกเปลี่ยนแก๊สจริง
ลำดับโครงสร้างหน้าที่ · จุดสังเกต
1กระดูกอ่อนจมูกรูจมูกทางเข้าอากาศ มีขนจมูกดักฝุ่นหยาบ
2กระดูกอ่อนจมูกโพรงจมูกเยื่อบุผิวมีซิเลียและเมือกดักจับสิ่งแปลกปลอม อุ่นและเพิ่มความชื้นให้อากาศ
3กล้ามเนื้อคอหอยคอหอยทางผ่านร่วมของอากาศและอาหาร
4กล่องเสียงและฝาปิดกล่องเสียงกล่องเสียงอยู่ระหว่างคอหอยกับท่อลม ภายในมีสายเสียง (เสียงเกิดขณะหายใจออก) ด้านบนมีฝาปิดกล่องเสียงกันอาหารเข้าทางเดินหายใจ
5ท่อลมและจุดแยกหลอดลมท่อลม (trachea)กระดูกอ่อนรูปตัว C เรียงต่อกัน ไม่แฟบแต่ยืดหยุ่น ปลายเปิดด้านหลังมีกล้ามเนื้อเชื่อม ติดกับหลอดอาหาร
6ท่อลมแตกแขนงเป็นหลอดลมหลอดลม (bronchus)แยกจากท่อลมเป็น 2 แขนงเข้าปอดซ้ายและขวา ยังมีกระดูกอ่อนค้ำจุน
7แขนงหลอดลมฝอยในปอดหลอดลมฝอย (bronchiole)แตกแขนงเล็กลงเรื่อย ๆ ส่วนปลายไม่มีกระดูกอ่อน มีกล้ามเนื้อเรียบ (หดตัวในโรคหืด)
8กลุ่มถุงลมปลายหลอดลมฝอยถุงลม (alveolus)ถุงปลายตันผนังบาง ชื้น พื้นที่ผิวมาก มีร่างแหหลอดเลือดฝอย = ที่แลกเปลี่ยนแก๊ส ปอดอยู่ในช่องอก มีเยื่อหุ้มปอดช่วยรักษาความชื้น

ภาพอวัยวะข้อ 1–7 จาก Human Atlas 3D · Biology Premium (โมเดล BodyParts3D © DBCLS, CC BY 4.0) · ข้อ 8 ภาพวาดกูอาช

ฝาปิดกล่องเสียง · ทำไมหายใจพร้อมกลืนไม่ได้
โครงสร้างหายใจกลืน
ฝาปิดกล่องเสียงยกสูงขึ้นเลื่อนต่ำลง
ทางเดินหายใจเปิดปิด
ทางเดินอาหารปิดเปิด
ลิ้นดันอาหารไปด้านหลัง ลิ้นไก่และเพดานอ่อนยกขึ้นปิดโพรงจมูก ให้นักเรียนลองกลืนน้ำลายแล้วสังเกตว่าหายใจไม่ได้
ชวนคิด สสวท. · พื้นที่ผิวต่อปริมาตรถุงลม A รัศมี 0.1 mm → SA:V = 30:1 · ถุงลม B รัศมี 0.3 mm → 10:1 (สำหรับทรงกลม SA:V = 3/r) ถุงลมเล็กจำนวนมากจึงดีกว่าถุงใหญ่ไม่กี่ถุง นี่คือเหตุผลที่ถุงลมโป่งพอง (ผนังทะลุรวมเป็นถุงใหญ่) แลกเปลี่ยนแก๊สได้แย่ลง แม้ปอดจะดูใหญ่ขึ้น
มลพิษอากาศ · PMPM10 (2.5–10 µm) ระคายเคืองทางเดินหายใจ ทำลายเนื้อเยื่อปอด · PM2.5 (< 2.5 µm) เล็กพอจะเล็ดลอดซิเลียและเมือก เข้าถึงถุงลมและกระแสเลือด ลดประสิทธิภาพแลกเปลี่ยนแก๊ส หัวใจทำงานหนักขึ้น ป้องกันด้วยหน้ากากที่เหมาะสมและควบคุมแหล่งกำเนิด (จราจร เผาป่า อุตสาหกรรม)

3 · โครงสร้างปอดมนุษย์

ทางลำเลียงอากาศ กับ ส่วนแลกเปลี่ยนแก๊ส

ภาพวาดกูอาชกล่องเสียง ท่อลม หลอดลม ปอดสองข้าง และกะบังลม A B C D E F
ปอดขวา 3 พู · ปอดซ้าย 2 พู เล็กกว่าเพราะมีรอยเว้าของหัวใจ
Aท่อลม (trachea) · กระดูกอ่อนรูปตัว C เปิดด้านหลังติดหลอดอาหาร
Bหลอดลม (primary bronchus) · แยกซ้าย–ขวาเข้าปอดแต่ละข้าง
Cหลอดลมฝอย (bronchiole) · ไม่มีกระดูกอ่อน มีกล้ามเนื้อเรียบ (หดตัวในโรคหืด)
Dถุงลม (alveolus) · ที่แลกเปลี่ยนแก๊ส
Eเยื่อหุ้มปอด (pleura) · 2 ชั้น มีของเหลวบาง ๆ คั่นกลาง
Fกะบังลม (diaphragm) · กล้ามเนื้อลาย เลี้ยงโดย phrenic nerve
สองโซนConducting zone รูจมูก → โพรงจมูก → คอหอย → กล่องเสียง → ท่อลม → หลอดลม → หลอดลมฝอยส่วนปลาย (terminal bronchiole) ทำหน้าที่ลำเลียง กรอง อุ่น และเพิ่มความชื้น ไม่มีการแลกเปลี่ยนแก๊ส ปริมาตรนี้คือ anatomical dead space ราว 150 mL
Respiratory zone respiratory bronchiole → ท่อถุงลม → ถุงลม คือส่วนที่แลกเปลี่ยนแก๊ส

3 · ถุงลม

ฟองเล็กจะยุบ ถ้าไม่มีสารลดแรงตึงผิว

หลอดลมฝอยปลายสุดกับกลุ่มถุงลมที่มีหลอดเลือดฝอยพันรอบ
กลุ่มถุงลม · ร่างแหหลอดเลือดฝอย

ผนังถุงลมมี เซลล์ชนิดที่ 1 แบนบาง (ทางผ่านแก๊ส) เซลล์ชนิดที่ 2 สร้าง surfactant และ แมคโครฟาจ กินฝุ่นและจุลินทรีย์

ผิวด้านในถุงลมเคลือบด้วยน้ำบาง ๆ แรงตึงผิวของน้ำดึงถุงลมให้ยุบ ตามกฎของลาปลาซ P = 2T ⁄ r ถุงลมรัศมีเล็กมีความดันภายในสูงกว่า อากาศจึงไหลจากถุงเล็กไปถุงใหญ่ ถุงเล็กยุบ

Surfactant (ฟอสโฟลิพิดเป็นหลัก เช่น DPPC ร่วมกับโปรตีน) ลดแรงตึงผิว และลดได้มากขึ้นเมื่อถุงลมหดเล็ก ถุงลมทุกขนาดจึงคงตัวได้

กับดักsurfactant สร้างโดยเซลล์ถุงลม ชนิดที่ 2 ไม่ใช่ชนิดที่ 1 ทารกอายุครรภ์น้อยกว่าราว 34 สัปดาห์ (เสี่ยงมากเมื่อ < 28–32 สัปดาห์) สร้างไม่พอ เกิดกลุ่มอาการหายใจลำบาก (RDS)

แบบจำลองลาปลาซ: ถุงลม 2 ถุงต่อท่อเดียวกัน

ถุงเล็ก ถุงใหญ่ P P r r

อากาศไหล

ไม่มี surfactant: แรงตึงผิวเท่ากันทั้งสองถุง ถุงเล็กมีความดันสูงกว่า อากาศไหลไปถุงใหญ่

4 · กลไกการหายใจ

อากาศไหลตามความต่างของความดัน

ระยะหายใจเข้า
P ถุงลม (mmHg)0
P ช่องเยื่อหุ้มปอด−4

ความดันวัดเทียบกับบรรยากาศ (0 = เท่ากับบรรยากาศ)

ซี่โครง กล้ามเนื้อระหว่างกระดูกซี่โครง และกะบังลม
ซี่โครง · กะบังลม

กะบังลมรูปโดม (สีเขียว) หดตัวแล้วแบนลง กล้ามเนื้อระหว่างกระดูกซี่โครง (สีแดง) ยกซี่โครงขึ้นและออก ปริมาตรทรวงอกจึงเพิ่มทั้งแนวตั้งและแนวหน้า–หลัง

หายใจเข้า (ใช้พลังงาน): กะบังลมหดตัวเคลื่อนต่ำลงและแบนขึ้น กล้ามเนื้อระหว่างกระดูกซี่โครงแถบนอก (external intercostal) หดตัว ซี่โครงยกขึ้นและออก ทรวงอกขยาย ความดันในถุงลมต่ำกว่าบรรยากาศเล็กน้อย (ราว −1 mmHg) อากาศจึงไหลเข้า (กฎของบอยล์)

หายใจออกขณะพัก (ไม่ใช้กล้ามเนื้อ): กล้ามเนื้อคลายตัว ปอดหดกลับด้วยความยืดหยุ่น (elastic recoil) ความดันในถุงลมสูงกว่าบรรยากาศ อากาศไหลออก ส่วนการหายใจออกแรง ๆ ใช้กล้ามเนื้อระหว่างกระดูกซี่โครงแถบใน (internal intercostal) และกล้ามเนื้อหน้าท้อง

หัวใจของเรื่องความดันในช่องเยื่อหุ้มปอดเป็น ลบตลอดรอบการหายใจปกติ (ราว −4 ถึง −6 mmHg) เพราะปอดดึงเข้า ผนังอกดึงออก แรงดูดนี้ทำให้ปอดแนบผนังอก ถ้าอากาศรั่วเข้าไป (pneumothorax) ความดันเท่าบรรยากาศ ปอดข้างนั้นแฟบ
กับดักกบหายใจแบบ ความดันบวก ปิดรูจมูกแล้วยกพื้นช่องปากดันอากาศเข้าปอด เพราะกบไม่มีกะบังลม ส่วนสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมหายใจแบบความดันลบ
ข้อเปรียบเทียบ (ตามหนังสือ สสวท.)หายใจเข้าหายใจออก
กล้ามเนื้อระหว่างกระดูกซี่โครงแถบนอกหดตัวคลายตัว
กระดูกซี่โครงยกตัวสูงขึ้นเคลื่อนต่ำลง
กล้ามเนื้อกะบังลมหดตัว · เคลื่อนต่ำลงคลายตัว · ยกตัวสูงขึ้น
ปริมาตรช่องอกเพิ่มขึ้นลดลง
ความดันอากาศในปอดลดลงเพิ่มขึ้น
การเคลื่อนที่ของอากาศเข้าสู่ปอดออกจากปอด

4 · กิจกรรมตามคู่มือครู สสวท.

สามกิจกรรมที่ผลการเรียนรู้บังคับ

ผลการเรียนรู้ข้อ 2 และ 4 ระบุว่าต้อง “สังเกต” โครงสร้างปอด และ “ทดลองวัด” ปริมาตรอากาศหายใจออก หน้านี้สรุปสิ่งที่ควรเห็นและคำตอบที่คาดหวัง เพื่อใช้คุมชั้นเรียนและตรวจงาน

ปอดหมูพร้อมท่อลมและกล่องเสียง

กิจกรรม 14.1 · ปอดหมูหรือปอดวัว · 2 ชม.

  • สั่งผู้ขายล่วงหน้า ให้ติดท่อลม กล่องเสียง ฝาปิดกล่องเสียง และหลอดอาหารมาด้วย เลือกชนิดสัตว์ให้ไม่ขัดศาสนาของนักเรียน
  • ปอดหมู ซ้าย 3 พู ขวา 4 พู (คน: ซ้าย 2 ขวา 3) ปอดซ้ายเล็กกว่าเพราะมีหัวใจ เนื้อปอดหยุ่นคล้ายฟองน้ำ สีแดงเพราะหลอดเลือดฝอยรอบถุงลม
  • ท่อลมมีกระดูกอ่อนรูป C บีบแล้วคืนรูป · สอดสายยางสูบลมเข้าหลอดลมข้างเดียว ปอดพองข้างเดียว
  • ชิ้นเนื้อปอดลอยน้ำ (อากาศค้างในถุงลม) ชิ้นกล้ามเนื้อจม ใช้แก้ความเข้าใจผิดว่าปอดเป็นลูกโป่งกลวง
  • ใช้ที่สูบลมเท่านั้น ห้ามเป่าปาก เสี่ยงติดเชื้อจากสัตว์
หลอดฉีดยาที่มีลูกโป่งอยู่ภายใน

กิจกรรม 14.2 · หลอดฉีดยา + ลูกโป่ง · 20 นาที

  • ลูกโป่ง = ปอด · ลูกสูบ = กะบังลม · กระบอก = ช่องอก (ครูตัดปลายหลอดและเจาะรูข้างไว้ล่วงหน้า)
  • ปิดรูข้าง: ดึงลูกสูบ → ปริมาตรเพิ่ม ความดันลด ลูกโป่งพอง = หายใจเข้า · ดันลูกสูบ → ลูกโป่งแฟบ = หายใจออก
  • เปิดรูข้าง: ลูกโป่งไม่เปลี่ยน เพราะความดันในกระบอกไม่เปลี่ยน เทียบได้กับเยื่อหุ้มปอดเป็นรู (pneumothorax) ปอดข้างนั้นแฟบ
  • จุดต่างจากของจริง: คนใช้กะบังลมร่วมกับกล้ามเนื้อระหว่างกระดูกซี่โครง และหายใจเข้าทำให้ปริมาตรเปลี่ยนก่อน ความดันจึงเปลี่ยนตาม
  • นำเข้าด้วยการบีบ–ปล่อยขวดพลาสติกเอามืออังปากขวด
ขวดน้ำคว่ำในกะละมังน้ำพร้อมสายยาง

กิจกรรม 14.3 · วัดปริมาตรหายใจออก · 1 ชม.

  • ขวดใส 5 L ทำสเกลด้วยถ้วยตวง 500 mL คว่ำในกะละมังน้ำ เป่าผ่านสายยาง วัดจากปริมาตรน้ำที่ถูกแทนที่
  • หายใจเข้าเต็มที่ เป่าออกให้สุด ทำซ้ำ 3 ครั้ง หาค่าเฉลี่ย (ได้ราว 4,500 mL ≈ VC) · เปลี่ยนคนต้องล้างสายยาง
  • ต่อยอดเป็นการออกแบบการทดลอง: ตัวแปรต้น = เพศ / อายุ / ขนาดตัว / การออกกำลังกาย · ตัวแปรตาม = ปริมาตรหายใจออก · ควบคุม = ขณะพัก สุขภาพดี น้ำหนักส่วนสูงใกล้กัน กลุ่มละ 4–5 คน
  • ชวนเทียบกับ RV: ต่อให้เป่าสุดก็ยังมีอากาศค้าง 1,200 mL ซึ่งวิธีนี้วัดไม่ได้

ครู: ให้นักเรียนวัดอัตราการหายใจของตัวเอง 1 นาทีขณะนั่งพักก่อนทำกิจกรรม 14.3 แล้วเทียบกับค่าผู้ใหญ่ 12–20 ครั้ง/นาที

4 · ปริมาตรปอด

อ่านสไปโรแกรมให้ขาด

สไปโรมิเตอร์แบบถังน้ำ
สไปโรมิเตอร์ · ระฆังลอยน้ำ

หายใจเข้าออกทางท่อ ระฆังลอยขึ้นลงตามปริมาตรอากาศ ปากกาบันทึกบนกระดาษหมุนเป็นสไปโรแกรม แตะชื่อปริมาตรด้านล่างเพื่อเน้นบนกราฟ ค่าตรงกับรูป 14.16 ในหนังสือเรียน สสวท. (TV 500 · VC 4,600 · RV 1,200 · TLC 5,800 mL) ความจุปอดต่างกันตามเพศ อายุ ขนาดร่างกาย และการออกกำลังกาย

สูตรที่ต้องจำVC = TV + IRV + ERV
IC = TV + IRV
FRC = ERV + RV
TLC = VC + RV
กับดักRV, FRC, TLC วัดด้วยสไปโรมิเตอร์โดยตรงไม่ได้ เพราะมีอากาศที่หายใจออกไม่ได้ค้างอยู่เสมอ ต้องใช้วิธีเจือจางฮีเลียมหรือ body plethysmograph
ระดับโอลิมปิกโรคปอดอุดกั้น (ถุงลมโป่งพอง) RV และ TLC เพิ่ม เพราะเสียแรงหดกลับ ส่วนโรคปอดตีบตัว (พังผืด) VC และ TLC ลด

4 · คำนวณ

หักช่องว่างไร้ประโยชน์ก่อนคูณเสมอ

อากาศ 150 mL แรกที่หายใจเข้าแต่ละครั้งค้างอยู่ใน conducting zone ไม่ถึงถุงลม

ปริมาตรหายใจต่อนาที V̇E = TV × RR
การระบายอากาศถุงลม V̇A = (TV − VD) × RR

ตัวอย่างต้นแบบTV 500 mL, RR 12 ครั้ง/นาที, VD 150 mL
V̇E = 500 × 12 = 6,000 mL/นาที
V̇A = (500 − 150) × 12 = 4,200 mL/นาที
ถ้าหายใจตื้นเร็ว TV 250, RR 24: V̇E ยัง 6,000 แต่ V̇A = 100 × 24 = 2,400 ลดเกือบครึ่ง
กับดักห้ามเอา VD (mL/ครั้ง) ไปลบจาก V̇E (mL/นาที) โดยตรง ถ้าจะลบทีหลังต้องลบ VD × RR

เครื่องคิดเลข ventilation

V̇E mL/นาที6000
V̇A mL/นาที4200
V̇A ⁄ V̇E70%

5 · การขนส่งแก๊ส

แก๊สไหลลงเนินความดันย่อย

บารอมิเตอร์ปรอท
บารอมิเตอร์ · 760 mmHg ที่ระดับน้ำทะเล

ตามกฎของดอลตัน ความดันย่อย = สัดส่วนของแก๊ส × ความดันรวม อากาศมี O₂ 21% ที่ 760 mmHg จึงมี PO₂ ≈ 160 mmHg ค่าในถุงลมต่ำกว่า เพราะอากาศใหม่ปนกับอากาศค้างและไอน้ำ (47 mmHg) และ O₂ ถูกดึงเข้าเลือดตลอดเวลา

อากาศPO₂ 160PCO₂ 0.3 ถุงลมPO₂ 104PCO₂ 40 เลือดแดง (ทั่วร่าง)PO₂ ~95–100PCO₂ 40 เซลล์เนื้อเยื่อPO₂ ≤ 40 · PCO₂ ≥ 46 เลือดดำPO₂ 40 · PCO₂ 46 O₂ แพร่เข้า ไปเนื้อเยื่อ กลับสู่ปอด
ที่ถุงลมO₂: 104 → 40 ผลต่าง 64 mmHg
CO₂: 46 → 40 ผลต่างเพียง 6 mmHg แต่ CO₂ ละลายและแพร่ได้ดีกว่ามาก จึงแลกเปลี่ยนได้ทันเวลา
กับดักเลือดที่ออกจากปอดมี PO₂ ต่ำกว่า ถุงลมเล็กน้อย เพราะมีเลือดจากหลอดเลือดดำหลอดลม (bronchial) ปนกลับ และ V̇/Q ไม่สม่ำเสมอ (physiologic shunt) ไม่มีทางสูงกว่าถุงลม
ที่สูงความดันรวมลด สัดส่วน O₂ ยัง 21% เท่าเดิม แต่ PO₂ ลด ผลต่าง ΔP ระหว่างถุงลมกับเลือดดำจึงลด

5 · การขนส่ง O₂

กราฟรูปตัว S ที่ข้อสอบชอบที่สุด

P5026.8
ความอิ่มตัวที่ PO₂ 10097%
ปล่อย O₂ ให้เนื้อเยื่อ22%
ฮีโมโกลบิน 4 หน่วยย่อย แต่ละหน่วยมีหมู่ฮีม
ฮีโมโกลบิน · α₂β₂ + ฮีม 4 หมู่

หน่วยย่อยสีแดงอิฐ 2 และสีคราม 2 แทน α และ β แผ่นสีเหลืองแทนฮีมที่มี Fe²⁺ จับ O₂ ได้ทีละ 1 โมเลกุล

O₂ ราว 98.5% จับกับฮีโมโกลบิน อีกราว 1.5% ละลายในพลาสมา Hb 1 โมเลกุลมี 4 หน่วยย่อย (α₂β₂) แต่ละหน่วยมีฮีมที่มี Fe²⁺ จับ O₂ ได้ 1 โมเลกุล

กราฟเป็นรูปตัว S เพราะ การจับแบบร่วมมือ (cooperative binding) O₂ โมเลกุลแรกที่จับทำให้หน่วยย่อยอื่นเปลี่ยนรูปร่างและจับ O₂ ได้ง่ายขึ้น ช่วงชันของกราฟตรงกับ PO₂ ของเนื้อเยื่อ PO₂ ลดลงเล็กน้อยจึงปล่อย O₂ ได้มาก

ปัจจัยที่ทำให้กราฟเลื่อนขวา (Bohr effect = ผลของ H⁺/CO₂)CO₂ ↑ · H⁺ ↑ (pH ↓) · อุณหภูมิ ↑ · 2,3-BPG ↑ → Hb จับ O₂ หลวมลง P50 เพิ่ม ปล่อย O₂ ให้กล้ามเนื้อที่ทำงานได้มากขึ้น
กับดักไมโอโกลบินมี หน่วยย่อยเดียว กราฟเป็นไฮเพอร์โบลา ไม่ใช่ตัว S · HbF (α₂γ₂) จับ 2,3-BPG ได้น้อยกว่า จึงจับ O₂ แน่นกว่า HbA · พิษ CO ลดความจุ O₂ และ ทำให้กราฟของ Hb ที่เหลือเลื่อนซ้าย ปล่อย O₂ ยากขึ้นอีก
สอวน. ถามแบบนี้ให้กราฟ 3 เส้น (เส้นซ้าย กลาง ขวา) แล้วถามว่าเส้นใดเป็นของเลือดในกล้ามเนื้อที่ออกกำลัง หรือของทารกในครรภ์
คิด 3 ขั้น: ① ลากเส้นแนวนอนที่ 50% อ่าน P50 ของแต่ละเส้น ② P50 มาก = จับหลวม = ขวา ③ จับคู่กับสภาวะ: ออกกำลัง (CO₂/H⁺/อุณหภูมิ ↑) = ขวา · ทารกในครรภ์/ไมโอโกลบิน = ซ้าย

5 · การขนส่ง O₂ และ CO₂

แลกเปลี่ยนแก๊สที่ปอดและที่เนื้อเยื่อ

O₂ เดินทางโดยจับกับฮีโมโกลบินเป็นหลัก ส่วน CO₂ เดินทางในรูปไบคาร์บอเนตในพลาสมาเป็นส่วนใหญ่ เลือกแก๊สและตำแหน่ง แล้วกดดูทีละขั้น

1/2

เม็ดเลือดแดงรูปจานเว้า
เม็ดเลือดแดง · ห้องปฏิกิริยา

มีเอนไซม์คาร์บอนิกแอนไฮเดรซอยู่ภายใน ในพลาสมาแทบไม่มี ปฏิกิริยาจึงเกิดเร็วในเม็ดเลือดแดง

CO₂ เดินทางในรูปราว
HCO₃⁻ ในพลาสมา70%
คาร์บามิโนฮีโมโกลบิน23%
ละลายในพลาสมา7%
Haldane effectHb ที่ปล่อย O₂ แล้ว (deoxy-Hb) จับ H⁺ และ CO₂ ได้ดีกว่า oxy-Hb เนื้อเยื่อจึงรับ CO₂ ได้มาก ส่วนที่ปอดเมื่อ Hb จับ O₂ ก็ปล่อย H⁺ และ CO₂ ออก เป็นคู่กลับของ Bohr effect

พจนานุกรมสูตรเคมีในแผนภาพ · อ่านให้ถูกก่อนจำสมการ

สูตร / สัญลักษณ์อ่านว่าชื่อไทย (สสวท.)ชื่ออังกฤษคืออะไร · พบตรงไหนในแผนภาพ
O₂โอ-สองแก๊สออกซิเจนoxygenแพร่จากถุงลมเข้าเลือด จับฮีโมโกลบิน 98.5% ละลายในพลาสมา 1.5%
CO₂ซี-โอ-สองแก๊สคาร์บอนไดออกไซด์carbon dioxideของเสียจากการหายใจระดับเซลล์ แพร่จากเนื้อเยื่อเข้าเลือด ลำเลียง 3 รูป (ดูตารางด้านบน)
H₂Oเอช-สอง-โอน้ำwaterทำปฏิกิริยากับ CO₂ ในเม็ดเลือดแดง
H₂CO₃เอช-สอง-ซี-โอ-สามกรดคาร์บอนิกcarbonic acidสารตัวกลาง อยู่ได้สั้นมาก แตกตัวต่อทันทีเป็น H⁺ + HCO₃⁻
HCO₃⁻เอช-ซี-โอ-สาม-ลบไฮโดรเจนคาร์บอเนตไอออน (ไบคาร์บอเนต)bicarbonate ionรูปหลักของ CO₂ ในเลือด (~70%) ออกจากเม็ดเลือดแดงไปอยู่ในพลาสมา
H⁺เอช-บวกไฮโดรเจนไอออน (โปรตอน)hydrogen ionตัวทำให้เลือดเป็นกรด ถูก Hb จับไว้ (บัฟเฟอร์) · ตัวกระตุ้นตัวรับเคมี
Cl⁻ซี-แอล-ลบ (คลอไรด์)คลอไรด์ไอออนchloride ionสลับเข้า-ออกเม็ดเลือดแดงแทน HCO₃⁻ เพื่อรักษาสมดุลประจุ (chloride shift)
Hbเอช-บีฮีโมโกลบินhemoglobinโปรตีนในเม็ดเลือดแดง 4 หน่วยย่อย แต่ละหน่วยมีฮีมที่มี Fe²⁺ 1 อะตอม
HbO₂เอช-บี-โอ-สองออกซีฮีโมโกลบินoxyhemoglobinHb ที่จับ O₂ แล้ว สีแดงสด · เกิดที่ปอด สลายที่เนื้อเยื่อ
Hb·CO₂ (HbCO₂)เอช-บี-ซี-โอ-สองคาร์บามิโนฮีโมโกลบินcarbaminohemoglobinCO₂ จับกับหมู่อะมิโนของสายโกลบิน (ไม่ใช่ที่ฮีม) ~23% ของ CO₂
Hb·H⁺ (HHb)เอช-บี-เอช-บวกดีออกซีฮีโมโกลบินที่จับ H⁺deoxyhemoglobin / reduced HbHb ที่ปล่อย O₂ แล้วจับ H⁺ ไว้ สีแดงคล้ำ · ช่วยไม่ให้เลือดดำเป็นกรด
COซี-โอแก๊สคาร์บอนมอนอกไซด์carbon monoxideคนละตัวกับ CO₂ จับฮีมแน่นกว่า O₂ กว่า 210 เท่า ได้ COHb (คาร์บอกซีฮีโมโกลบิน)
carbonic anhydraseคาร์-บอ-นิก-แอน-ไฮ-เดรสเอนไซม์คาร์บอนิกแอนไฮเดรซcarbonic anhydrase (CA)เอนไซม์ในเม็ดเลือดแดง เร่ง CO₂ + H₂O ⇌ H₂CO₃ ให้เร็วขึ้นหลายพันเท่า ไม่ใช่สารตั้งต้นหรือผลิตภัณฑ์
2,3-BPGสอง-สาม-บี-พี-จี2,3-บิสฟอสโฟกลีเซอเรต2,3-bisphosphoglycerateสารในเม็ดเลือดแดงที่จับ Hb แล้วทำให้ปล่อย O₂ ง่ายขึ้น (เลื่อนกราฟขวา) เพิ่มเมื่ออยู่ที่สูงหรือโลหิตจาง
กับดักการอ่านตัวเลขห้อยล่าง (O₂, CO₂, H₂CO₃) บอกจำนวนอะตอม · เครื่องหมายยกบน (H⁺, HCO₃⁻, Fe²⁺) บอกประจุ · CO ≠ CO₂ และ HCO₃⁻ ≠ H₂CO₃ เขียนผิดตัวเดียวความหมายเปลี่ยนทั้งสมการ · ชื่อที่ลงท้าย “-ฮีโมโกลบิน” ทุกตัวคือ Hb ที่จับสารต่างกัน ไม่ใช่โปรตีนคนละชนิด

6 · การควบคุมการหายใจ

ร่างกายเฝ้าดู CO₂ เป็นหลัก ไม่ใช่ O₂

สมองผ่าครึ่ง เน้นพอนส์และเมดัลลาออบลองกาตาเป็นสีเหลือง
ก้านสมอง · พอนส์ + เมดัลลา

ส่วนสีเหลืองคือพอนส์และเมดัลลาออบลองกาตา อยู่ต่อจากไขสันหลัง เส้นสีครามแทนเส้นประสาทที่ออกจากก้านสมอง

ศูนย์ควบคุมจังหวะ อยู่ใน เมดัลลาออบลองกาตา (กลุ่มเซลล์ประสาทรวมถึง pre-Bötzinger complex) ส่งกระแสประสาทไปกะบังลมผ่าน phrenic nerve และไปกล้ามเนื้อระหว่างกระดูกซี่โครง พอนส์ ปรับให้การเปลี่ยนจากหายใจเข้าเป็นออกราบรื่น

ตัวรับเคมีส่วนกลาง ในเมดัลลาไวต่อ H⁺ ในน้ำหล่อสมองไขสันหลัง CO₂ แพร่ผ่าน blood–brain barrier ได้ แล้วรวมกับน้ำให้ H⁺ (H⁺ เองผ่านแทบไม่ได้) จึงเป็นตัวกระตุ้นหลักในภาวะปกติ

ตัวรับเคมีส่วนปลาย ที่ carotid body และ aortic body ไวต่อ PO₂ ที่ลดต่ำมาก (ราวต่ำกว่า 60 mmHg) รวมทั้ง CO₂ และ H⁺

กับดักหายใจเร็วแรงก่อนดำน้ำลด PCO₂ จนแรงกระตุ้นให้หายใจมาช้า แต่ O₂ ยังลดลงเรื่อย ๆ จึงหมดสติใต้น้ำได้ก่อนรู้สึกอยากหายใจ (shallow-water blackout)
หน้ากากดำน้ำ ท่อหายใจ และตีนกบ

แบบจำลองกลั้นหายใจ · นักดำน้ำแบบไม่ใช้ถัง

กด “เริ่มกลั้นหายใจ” · เส้นประแดง = PCO₂ 50 รู้สึกต้องหายใจ · เส้นประเขียว = PO₂ 30 เสี่ยงหมดสติ

แบบจำลองอย่างง่าย ค่าประมาณเพื่อการสอน

PCO₂ เลือด ↑กลั้นหายใจ/หายใจไม่พอ H⁺ ใน CSF ↑pH ลด ตัวรับเคมีในเมดัลลา ศูนย์หายใจส่งสัญญาณ ↑ หายใจลึก เร็วขึ้นกะบังลม/ซี่โครง ขับ CO₂ ออก → PCO₂ ลดกลับสู่ปกติ (ป้อนกลับเชิงลบ)

6 · การรักษาดุลยภาพกรด-เบสของเลือด (สสวท. 14.4.2)

หายใจมากหรือน้อย คือปุ่มปรับ pH ที่เร็วที่สุดของร่างกาย

CO₂ + H₂O ⇌ H₂CO₃ ⇌ HCO₃⁻ + H⁺ คือสมการที่เชื่อมการหายใจกับ pH เลือดปกติอยู่ที่ 7.35–7.45 ศูนย์ควบคุมที่พอนส์และเมดัลลาออบลองกาตาปรับอัตราและความลึกของการหายใจผ่านกล้ามเนื้อกะบังลมและกล้ามเนื้อระหว่างกระดูกซี่โครงแถบนอก เป็นการควบคุมโดยระบบประสาทอัตโนวัติที่ทำงานแม้ขณะหลับ

เลือดเป็นกรด (CO₂/H⁺ สูง · pH ต่ำ)กระตุ้นศูนย์หายใจ → หายใจเร็วและลึกขึ้น → ขับ CO₂ ออกมาก → H⁺ ลด → pH กลับขึ้น
เลือดเป็นเบส (CO₂/H⁺ ต่ำ · pH สูง)ศูนย์หายใจถูกกระตุ้นน้อย → หายใจช้าลง → CO₂ สะสม → H⁺ เพิ่ม → pH กลับลง
ถุงกระดาษสีน้ำตาล
Hyperventilation syndrome · ทำไมใช้ถุงกระดาษ

หายใจหอบเร็วลึก (เช่น ตื่นตระหนก) ขับ CO₂ มากเกิน เลือดเป็นเบส หลอดเลือดหดตัว → เวียนศีรษะ หน้ามืด ใจสั่น มือเท้าชา นิ้วจีบ อาจเป็นลม การครอบถุงกระดาษทั้งปากและจมูก หรือค่อย ๆ หายใจช้าลง ทำให้หายใจ CO₂ กลับเข้าไป H⁺ เพิ่ม pH กลับสู่สมดุล (ไม่ใช่เพราะได้ O₂ เพิ่ม)

กรณีศึกษา สสวท. · ขณะพักเทียบออกกำลังกายหนัก

ตัวแปรพักออกกำลังหนัก
Minute ventilation20 L/min70 L/min
PaO₂100 mmHg100 mmHg ไม่เปลี่ยน
PaCO₂40 mmHg35 mmHg ลดลง
H⁺ ในอาร์เทอรี36 nmol/L44 nmol/L เพิ่ม

ดัดแปลงจาก Saladin (2010) ตามคู่มือครู สสวท. หน้า 76

อ่านให้ขาด: กล้ามเนื้อสร้าง CO₂ มากขึ้นจริง (PCO₂ ในเวนเพิ่ม) แต่การระบายอากาศเพิ่ม 3.5 เท่า มากกว่าการสร้าง CO₂ จึงขับออกทัน PaCO₂ ในอาร์เทอรีลด · H⁺ ที่เพิ่มมาจากกรดแลกติก ไม่ใช่จาก CO₂ และ H⁺ นี้เองที่กระตุ้นศูนย์หายใจต่อ · PaO₂ คงที่เพราะหายใจชดเชยทัน แม้ PO₂ ในเวนลดลง

ถามนักเรียนถ้าข้อมูลนี้เป็นจริง ประโยค “ร่างกายเฝ้าดู CO₂” ยังใช้ได้ไหม → ใช้ได้ เพราะสิ่งที่ตัวรับเคมีวัดจริงคือ H⁺ ไม่ว่าจะมาจาก CO₂ หรือกรดแลกติก

7 · ความผิดปกติและการดูแลระบบหายใจ (สสวท. 14.4.3)

โรคแต่ละโรค ทำลายตัวแปรไหนในกฎของฟิก

สสวท. ให้สืบค้นสาเหตุ อาการ และการป้องกัน หน้านี้จัดกลุ่มโรคตามตัวแปรที่เสีย (A, T หรือการระบายอากาศ) เพื่อให้นักเรียนอธิบายกลไกได้ ไม่ใช่แค่ท่องชื่อโรค

เปรียบเทียบถุงลมปกติกับถุงลมโป่งพอง
ซ้าย ถุงลมปกติ · ขวา ถุงลมโป่งพอง

ถุงลมเล็กจำนวนมากถูกทำลายผนังรวมเป็นโพรงใหญ่ไม่กี่โพรง พื้นที่ผิว (A) ต่อปริมาตรลดลงมาก แม้ปอดจะดูพองใหญ่ขึ้น และเนื้อเยื่อยืดหยุ่นที่หายไปทำให้หายใจออกไม่สุด อากาศค้าง (RV) เพิ่ม

โรค/ภาวะสาเหตุสิ่งที่เสียอาการ · ผลป้องกัน
ถุงลมโป่งพอง (emphysema)บุหรี่ ควัน ฝุ่น เรื้อรังผนังถุงลมทะลุรวมกัน A ↓ เสีย elastic recoilเหนื่อยง่าย ออกกำลังหนักแล้วได้ O₂ ไม่พอ · RV และ TLC เพิ่มไม่สูบบุหรี่ เลี่ยงควัน
ปอดบวม / ปอดอักเสบแบคทีเรีย ไวรัส เชื้อราของเหลวและหนองในถุงลม A ↓ T ↑ไข้ ไอ หอบ แลกเปลี่ยนแก๊สลดวัคซีนไข้หวัดใหญ่และปอดอักเสบ ล้างมือ สวมหน้ากากเมื่อป่วย
หืด (asthma)ภูมิแพ้ ฝุ่น อากาศเย็น ออกกำลังกล้ามเนื้อเรียบหลอดลมฝอยหด + เมือก การระบายอากาศ ↓หายใจมีเสียงหวีด แน่นหน้าอกเลี่ยงสิ่งกระตุ้น ยาขยายหลอดลมตามแพทย์
พังผืดในปอด (fibrosis)ฝุ่นหิน ใยหิน สารเคมีผนังหนา T ↑ ปอดแข็งหอบ VC และ TLC ลดอุปกรณ์ป้องกันในงานเสี่ยง
วัณโรคMycobacterium tuberculosis แพร่ทางละอองฝอยเนื้อปอดถูกทำลายเป็นโพรง A ↓ไอเรื้อรังเกิน 2 สัปดาห์ ไอเป็นเลือด น้ำหนักลดคัดกรองผู้สัมผัส กินยาครบ 6 เดือน
มะเร็งปอดบุหรี่ (สาเหตุหลัก) ควันมือสอง เรดอน PM2.5ก้อนเนื้ออุดกั้นและทำลายเนื้อปอดไอเรื้อรัง ไอเป็นเลือด น้ำหนักลดไม่สูบบุหรี่ เลี่ยงควันมือสองและมือสาม
บุหรี่ · ผลและนโยบายไทยนิโคตินเสพติด ทาร์และสารพิษระคายเคืองตา จมูก คอ ปอด เพิ่มความเสี่ยงถุงลมโป่งพอง ภูมิแพ้ มะเร็งปอด และกระทบระบบหมุนเวียนเลือดและระบบประสาท · ควันมือสองและควันมือสาม (ตกค้างบนเสื้อผ้า ม่าน เฟอร์นิเจอร์) อันตรายต่อทารกและเด็กเป็นพิเศษ · นโยบาย: คำเตือนบนซอง ภาษี ห้ามขายให้ผู้อายุต่ำกว่า 20 ปี เขตปลอดบุหรี่ (ฝ่าฝืนปรับขั้นต่ำ 5,000 บาท) ห้ามโฆษณาทุกรูปแบบ
ออกกำลังกายสม่ำเสมอกล้ามเนื้อหายใจและปอดแข็งแรงขึ้น ปริมาตรอากาศในปอด (VC) เพิ่ม แลกเปลี่ยนแก๊สมีประสิทธิภาพ หัวใจแข็งแรง ลดความเสี่ยงหลอดเลือดหัวใจตีบ · นักกีฬาจึงมีความจุปอดมากกว่าคนที่ไม่ออกกำลังกาย
กิจกรรมเสนอแนะ สสวท. · งานกลุ่มแต่ละกลุ่มเลือก 1 โรค สืบค้น สาเหตุ · อาการ · วิธีแพร่กระจาย · วิธีป้องกัน พร้อมสถิติผู้ป่วยจากกระทรวงสาธารณสุขหรือสถานการณ์ในท้องถิ่น (ฝุ่นหน้าหนาว ไข้หวัดใหญ่หน้าฝน) นำเสนอและให้เพื่อนร่วมประเมิน

สรุป · ทำนายผล

ตาราง “ถ้า…แล้ว…”

ข้อสอบระดับ P จะให้สถานการณ์ แล้วถามว่าค่าใดเปลี่ยน ทิศทางไหน ใช้ตารางนี้เป็นแผนที่

เตาอั้งโล่ถ่านกำลังลุก
เตาถ่านในห้องปิด · CO

ถ่านเผาไหม้ไม่สมบูรณ์ในที่อับ ได้ CO ไม่มีสี ไม่มีกลิ่น ผู้ป่วยไม่หอบเพราะ PaO₂ ยังปกติ

ยอดเขาสูงมีหิมะ
ยอดเขาสูง · PO₂ ต่ำ

ความดันอากาศลด O₂ ยัง 21% แต่ PO₂ ลด ร่างกายปรับทั้งแบบทันที (หายใจเร็ว) และแบบหลายสัปดาห์ (EPO)

เม็ดเลือดแดงรูปจานเว้า
โลหิตจาง · Hb น้อย

PaO₂ และ SaO₂ ปกติ แต่ปริมาณ O₂ ในเลือดลด เพราะตัวพามีน้อย

สถานการณ์กลไกPaO₂SaO₂O₂ contentตัวชี้วัดที่วัดได้
พิษคาร์บอนมอนอกไซด์CO จับ Hb แน่นกว่า O₂ ราว 200–250 เท่า · กราฟเลื่อนซ้ายปกติ↓↓↓ตัวรับเคมีส่วนปลายแทบไม่ถูกกระตุ้น (PaO₂ ปกติ) จึงไม่หอบ · SaO₂ ↓ หมายถึง oxyHb จริงจาก CO-oximetry ส่วน pulse oximeter มักอ่านปกติหลอก
ไซยาไนด์ยับยั้ง cytochrome c oxidase (complex IV) เซลล์ใช้ O₂ ไม่ได้ปกติปกติปกติPO₂ ในเลือดดำ สูงผิดปกติ · แล็กเทตในเลือด ↑
โลหิตจางHb น้อย ความจุ O₂ ลดปกติปกติ↓2,3-BPG ↑ · PO₂ เลือดดำ ↓
ขึ้นที่สูงทันทีPO₂ อากาศลด↓↓↓ตัวรับเคมีส่วนปลาย → หายใจเร็ว → PCO₂ ↓ → pH ↑ (respiratory alkalosis)
อยู่ที่สูงหลายสัปดาห์ไตหลั่ง EPO · ไตขับ HCO₃⁻↓ดีขึ้นบางส่วนกลับเข้าใกล้ปกติHematocrit ↑ · 2,3-BPG ↑ (ไม่เกิดทันที)
Pneumothorax ข้างขวาP ช่องเยื่อหุ้มปอด = บรรยากาศ↓↓↓ปอดขวาแฟบ ไม่ขยายตามทรวงอก
ขาด surfactantแรงตึงผิวสูง ถุงลมเล็กยุบ (Laplace)↓↓↓ปอดขยายยาก (compliance ↓) ต้องออกแรงหายใจมาก
ตัด phrenic nerve สองข้างกะบังลมไม่หดตัว↓↓↓PaCO₂ ↑ · ต้องพึ่งกล้ามเนื้อระหว่างกระดูกซี่โครง
ยายับยั้ง carbonic anhydraseCO₂ เปลี่ยนเป็น HCO₃⁻ ช้า–––PCO₂ เนื้อเยื่อ ↑ · ไตขับ HCO₃⁻ มาก → เลือดเป็นกรด
หายใจเร็วแรง (hyperventilation)ขับ CO₂ มาก↑ เล็กน้อยแทบไม่เปลี่ยนแทบไม่เปลี่ยนPaCO₂ ↓ · pH ↑ · หลอดเลือดสมองหด เวียนหัว
คู่เปรียบเทียบฝั่งที่ 1ฝั่งที่ 2
ตัวรับเคมีส่วนกลาง (เมดัลลา): ไวต่อ H⁺ ใน CSF จาก CO₂ · ตัวกระตุ้นหลักส่วนปลาย (carotid/aortic body): ไวต่อ PO₂ ต่ำมาก + CO₂ + H⁺
การหายใจเข้า/ออกเข้า: กะบังลม + กล้ามเนื้อระหว่างกระดูกซี่โครงแถบนอกหดตัว (active)ออกขณะพัก: passive (elastic recoil) · ออกแรง: แถบใน + กล้ามเนื้อหน้าท้อง
HbA / HbF / MbHbA: ตัว S · P50 ~27 mmHgHbF: ตัว S เลื่อนซ้าย (P50 ~19) · Mb: ไฮเพอร์โบลา (P50 ~3)
Bohr / HaldaneBohr: CO₂/H⁺ ↑ ทำให้ Hb ปล่อย O₂Haldane: O₂ ↓ ทำให้ Hb รับ CO₂/H⁺ ได้มากขึ้น
ปอดนก / ปอดคนนก: ไหลทางเดียว · parabronchi · ไม่มีอากาศค้างปะปนที่บริเวณแลกเปลี่ยนแก๊สคน: เข้าออกทางเดิม · ถุงลมปลายตัน · มีอากาศค้าง (RV)

ข้อสอบท้ายบท · 25 ข้อ

ลองทำก่อนดูเฉลย

สัดส่วนตามแนวข้อสอบจริง: อ่านข้อมูล · ทำนายผล · คำนวณ · เปรียบเทียบ · ความรู้ตรง ครึ่งหนึ่งเป็นคำถามเชิงลบ ดัดแปลงจากแนวข้อสอบ สอวน. ปี 2560–2569 ไม่ได้คัดลอกโจทย์จริง · ข้อ 21–25 เป็นแนวแบบฝึกหัดท้ายบท สสวท. ที่หลักสูตรบังคับ

คะแนน 0 / 25ตอบแล้ว 0 ข้อ

ใบงาน · ระบบหายใจ

ใบงานที่ 14.1 การแลกเปลี่ยนและขนส่งแก๊ส

ไล่ระดับจากระบุโครงสร้าง → อ่านข้อมูล → คำนวณ → ทำนาย → ออกแบบการทดลอง นักเรียนกรอกคำตอบแล้วกด “ตรวจ” ได้ ครูกด “โหมดครู” เพื่อดูเฉลยและเกณฑ์ให้คะแนน

ชื่อ   ห้อง   เลขที่

ตอนที่ 1 ระบุโครงสร้างถุงลม R · 5 คะแนน

A B C D E

B = ผนังบางของถุงลม (สีแดงอิฐ) · C = เซลล์ทรงลูกบาศก์ที่แทรกในผนัง · D = เซลล์อิสระในช่องถุงลม

ตอนที่ 2 อ่านสไปโรแกรม D · 4 คะแนน

นักเรียนคนหนึ่งมี TV = 500 mL, IRV = 2,900 mL, ERV = 1,200 mL และวัด RV ด้วยวิธีเจือจางฮีเลียมได้ 1,200 mL (ค่าเดียวกับรูป 14.16 ในหนังสือเรียน)

ตอนที่ 3 คำนวณการระบายอากาศ (VD = 150 mL) Q · 7 คะแนน

รูปแบบTV (mL)RR (/นาที)V̇E (mL/นาที)V̇A (mL/นาที)
ก50012 6,000 4,200
ข25024 6,000 2,400
ค7508 6,000 4,800

รูปแบบใดมีประสิทธิภาพการระบายอากาศถุงลมสูงที่สุด ค · สัดส่วน dead space ต่อ TV น้อยที่สุด

ตอนที่ 4 อ่านกราฟการแยกตัวของ O₂ D · 3 คะแนน

ใช้กราฟ HbA ในหน้า “กราฟ O₂–ฮีโมโกลบิน” (ค่าเริ่มต้น pH 7.40, 37 °C)

ตอนที่ 5 ทำนายทิศทาง (↑ ↓ ↔) P · 8 คะแนน

สถานการณ์PaO₂SaO₂O₂ contentPO₂ เลือดดำ

ตอนที่ 6 ออกแบบการทดลอง P · 6 คะแนน

ออกแบบการทดลองกับอาสาสมัครเพื่อแสดงว่า CO₂ ที่เพิ่มขึ้น กระตุ้นการหายใจได้มากกว่า O₂ ที่ลดลงเล็กน้อย โดยใช้ถุงหายใจซ้ำ (rebreathing bag) ระบุตัวแปรต้น ตัวแปรตาม ตัวแปรควบคุม และผลที่คาดว่าจะได้

เกณฑ์ให้คะแนน (6) 2 — มี 2 ชุด: หายใจซ้ำในถุงธรรมดา (CO₂ สะสม O₂ ลด) เทียบกับถุงที่ใส่สารดูดซับ CO₂ เช่น โซดาไลม์ (O₂ ลด CO₂ ไม่สะสม)
1 — ตัวแปรต้น = มี/ไม่มีการสะสม CO₂ · ตัวแปรตาม = ปริมาตรหายใจต่อนาที (TV × RR)
1 — ตัวแปรควบคุม: ปริมาตรถุงเท่ากัน เวลาเท่ากัน อาสาสมัครคนเดิม นั่งพัก
1 — ผลคาด: ชุดที่ CO₂ สะสม หายใจเพิ่มชัดเจนและเร็วกว่า ชุดโซดาไลม์เพิ่มน้อยจน PO₂ ต่ำมาก
1 — ความปลอดภัย: จำกัดเวลา เฝ้าดู SpO₂ ด้วย pulse oximeter หยุดเมื่อต่ำกว่า 90% หรือเวียนหัว มีผู้ดูแล

ตอนที่ 7 ตรวจตัวเอง ถูก/ผิด 8 คะแนน

คะแนนรวม 41 · ตอนที่ 1–5, 7 ตรวจอัตโนมัติได้ (35 คะแนน) · ตอนที่ 6 ครูให้คะแนนตามเกณฑ์

ปอดสองข้างและหลอดลม

ก่อนคาบหน้า

~20,000

ครั้งต่อวัน คือจำนวนการหายใจโดยประมาณของคนที่หายใจ 12–20 ครั้งต่อนาที ทั้งหมดถูกควบคุมโดยเซลล์ประสาทกลุ่มเล็ก ๆ ในเมดัลลา ซึ่งรับสัญญาณ CO₂ จากตัวรับเคมี

ภารกิจ: วัดอัตราการหายใจของตนเองขณะพัก หลังกลั้นหายใจ 20 วินาที และหลังวิ่งเหยาะ 1 นาที บันทึกเป็นตาราง แล้วอธิบายด้วยวงจร CO₂ และวัดปริมาตรอากาศหายใจออกเต็มที่ของตนเองด้วยขวด 5 L ตามกิจกรรม 14.3 เทียบกับค่า VC ในหนังสือ

© Biology Premium · IBOLOGY · สื่อชุดนี้อนุญาตให้ผู้ซื้อใช้สอนในชั้นเรียนของตนเองและสำเนาใบงานแจกนักเรียนของตนได้ ไม่อนุญาตให้เผยแพร่ไฟล์ ส่งต่อลิงก์ หรือจำหน่ายต่อ · โมเดล 3 มิติ BodyParts3D © DBCLS (CC BY 4.0) · ฟอนต์ LINE Seed Sans TH

จบตัวอย่าง 6 จาก 22 หน้า

ชุดเต็มมีอีก 16 หน้า + ข้อสอบ + ใบงาน

ที่เห็นคือ 3 ใน 11 แบบจำลองโต้ตอบ ชุดเต็มยังมี กฎของฟิก · ถุงลมกับ surfactant · เครื่องคิดเลข ventilation · แลกเปลี่ยนแก๊สทีละขั้น · แบบจำลองกลั้นหายใจ · ตาราง "ถ้า…แล้ว…" · โรคระบบหายใจ · กิจกรรม 14.1–14.3 ตาม สสวท.

เว็บสไลด์ 22 หน้า
ใช้ออฟไลน์ ฉายโปรเจกเตอร์ได้ทันที
ข้อสอบ 25 ข้อ
แนว สอวน. ตรวจอัตโนมัติ มีเฉลยอธิบาย
ใบงาน 6 ฉบับ 141 คะแนน
PDF นักเรียน + เฉลยครู + ไฟล์ Word

100 บาท

ใช้ได้ตลอด ไม่มีรายปี · สั่งซื้อทางแชทเพจ Biology Premium หรือ biologypremium.com

© Biology Premium · IBOLOGY · ไฟล์ตัวอย่างนี้สำหรับชมเท่านั้น