ชีววิทยาเพิ่มเติม เล่ม 4 · บทที่ 14 ระบบหายใจ · ระดับ สอวน.
ระบบหายใจและการแลกเปลี่ยนแก๊ส
จากกฎของฟิก ถึงกราฟการแยกตัวของออกซิเจน และวงจรควบคุมด้วย CO₂ เนื้อหาเชิงกลไกระดับ Campbell พร้อมแบบจำลองให้ลองปรับค่า ข้อสอบท้ายบท 25 ข้อ และใบงานพร้อมเฉลย ครอบคลุมผลการเรียนรู้ทั้ง 4 ข้อและกิจกรรม 14.1–14.3 ของ สสวท.
แผนที่บท
เรียนอะไร และ สอวน. ถามตรงไหน
ระบบหายใจอยู่ในหมวดสรีรวิทยาสัตว์ ซึ่งคิดเป็นราว 33–38% ของข้อสอบค่าย 1 ทุกปี หัวข้อ “การควบคุมการหายใจด้วย CO₂” ออกซ้ำแทบทุกปี และมักมาคู่กับกราฟหรือสถานการณ์ผู้ป่วย
- 1 · หลักการแลกเปลี่ยนแก๊สกฎของฟิก · พื้นผิวหายใจ
- 2 · เปรียบเทียบสัตว์เยื่อหุ้มเซลล์ ผิวหนัง เหงือก ท่อลม ปอด · countercurrent · นก
- 3 · โครงสร้างปอดมนุษย์ทางเดินหายใจ 8 ส่วน · conducting / respiratory zone · ถุงลม · surfactant
- 4 · กลไกการหายใจความดัน · กิจกรรม 14.1–14.3 · ปริมาตรปอด · คำนวณ ventilation
- 5 · การขนส่งแก๊สกราฟ O₂–Hb · Bohr · HCO₃⁻ · chloride shift
- 6 · การควบคุมการหายใจเมดัลลา · ตัวรับเคมี · CO₂/H⁺ · ดุลยภาพกรด-เบส
- 7 · โรคและการดูแลถุงลมโป่งพอง · บุหรี่ · PM2.5 · hyperventilation
คำถามนำ: จบบทแล้วนักเรียนต้องตอบได้
- ทำไมปลาดึง O₂ จากน้ำได้มากกว่า 80% ทั้งที่น้ำมี O₂ น้อยกว่าอากาศมาก
- หายใจตื้นเร็วกับหายใจลึกช้า ที่ปริมาตรต่อนาทีเท่ากัน แบบไหนได้อากาศถึงถุงลมมากกว่า
- ทำไมผู้ป่วยพิษ CO มีค่า PO₂ ในเลือดแดงปกติ แต่เนื้อเยื่อขาด O₂
- ทำไมการหายใจเร็วแรงก่อนดำน้ำทำให้หมดสติใต้น้ำได้
ครู: หัวข้อสีเหลือง (5–6) ให้เวลามากที่สุด เพราะข้อสอบใช้ทักษะอ่านกราฟและทำนายผล
1 · หลักการแลกเปลี่ยนแก๊ส
ทุกพื้นผิวหายใจทำงานด้วยการแพร่
แก๊สเคลื่อนผ่านพื้นผิวหายใจโดยการแพร่ล้วน ๆ ไม่มีตัวพาหรือปั๊ม อัตราการแพร่เป็นไปตาม กฎของฟิก (Fick’s law)
อัตราการแพร่ ∝ D × A × ΔP ⁄ T
A = พื้นที่ผิว, ΔP = ผลต่างความดันย่อย, T = ความหนาของเยื่อ, D = สัมประสิทธิ์การแพร่ (CO₂ ละลายน้ำได้ดีกว่า O₂ ราว 20 เท่า จึงแพร่ผ่านเยื่อชื้นได้เร็วกว่า แม้ ΔP จะเล็กกว่า)
ลองปรับ: อัตราการแพร่ O₂ เทียบกับปอดปกติ
ค่าเริ่มต้นคือปอดปกติขณะพัก
2 · เปรียบเทียบสัตว์
จากเยื่อหุ้มเซลล์ถึงปอดนก: ทุกวิธีพาออกซิเจนเข้าร่างกาย
ขนาดตัวและตัวกลางที่อยู่อาศัย (น้ำหรืออากาศ) เป็นตัวกำหนดว่าสัตว์ใช้พื้นผิวหายใจแบบไหน น้ำมี O₂ ละลายน้อยกว่าอากาศหลายสิบเท่าและหนักกว่ามาก สัตว์น้ำหลายชนิด เช่น ปลา จึงให้น้ำไหลผ่านทางเดียวอย่างต่อเนื่อง
ไส้เดือนดิน · ผิวหนังผิวชื้นมีหลอดเลือดฝอยใต้ผิว เลือดมีรงควัตถุพาออกซิเจนละลายในพลาสมา
ปลากระดูกแข็ง · เหงือกน้ำไหลทางเดียวผ่านแผ่นเหงือก (lamellae) สวนทางกับเลือด
แมลง · ระบบท่อลมอากาศเข้ารูหายใจ (spiracle) ไปตามท่อลมถึงเซลล์โดยตรง
กบ · เหงือก → ปอด + ผิวหนังลูกอ๊อดใช้เหงือก ตัวเต็มวัยดันอากาศเข้าปอดด้วยการปั๊มของพื้นช่องปาก (positive pressure) ร่วมกับผิวหนังชื้น
นก · ปอด + ถุงลมอากาศไหลทางเดียวผ่านท่อ parabronchi ถุงลมทำหน้าที่เป็นสูบลม
| กลุ่ม | พื้นผิวหายใจ | การไหลของตัวกลาง | ระบบหมุนเวียนช่วยขนส่ง O₂? | กับดักข้อสอบ | |
|---|---|---|---|---|---|
![]() | ฟองน้ำ ไฮดรา พลานาเรีย | เยื่อหุ้มเซลล์ | แพร่โดยตรงกับน้ำรอบตัว | ไม่มีระบบหมุนเวียนเลือด | ไม่ใช่ “ไม่หายใจ” แค่ไม่มีอวัยวะหายใจเฉพาะ |
![]() | ไส้เดือนดิน | ผิวหนังทั้งตัว | แพร่ผ่านผิวชื้น | ใช่ (ระบบปิด) | ผิวแห้งเมื่อไหร่ แลกเปลี่ยนแก๊สไม่ได้ |
![]() | ปลากระดูกแข็ง | เหงือก | ทางเดียว · สวนทางกับเลือด | ใช่ | ปั๊มน้ำด้วยปากและแผ่นปิดเหงือก (operculum) |
![]() | แมลง | ท่อลมย่อย (tracheole) | อากาศเข้าออกทางรูหายใจ | ส่วนใหญ่ ไม่ ใช้ฮีโมลิมฟ์ขนส่ง O₂ | ระบบหมุนเวียนเปิด ไม่เกี่ยวกับการขนส่ง O₂ เป็นหลัก · แมลงบินได้บางชนิดมีถุงลมสำรองอากาศ |
![]() | กบ (สัตว์สะเทินน้ำสะเทินบก) | ลูกอ๊อด: เหงือก · ตัวเต็มวัย: ปอด + ผิวหนัง + ช่องปาก | เข้าออกทางเดิม (tidal) · ความดันบวก | ใช่ | กบ ไม่มีกะบังลม · หายใจออกใช้การหดตัวของปอดและกล้ามเนื้อโครงร่าง |
![]() | สัตว์เลื้อยคลาน | ปอด (ผิวหนังแห้งมีเกล็ด ใช้ไม่ได้) | เข้าออกทางเดิม · ความดันลบ จากการขยายซี่โครง | ใช่ | ไม่มีกะบังลมแบบสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม |
![]() | สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม | ถุงลมในปอด | เข้าออกทางเดิม · ความดันลบ | ใช่ | มีอากาศค้างในปอด (RV) ปะปนเสมอ |
![]() | นก | parabronchi ในปอด | ทางเดียวต่อเนื่อง ใช้ 2 รอบการหายใจ | ใช่ | ถุงลม (air sac) ไม่ใช่ ที่แลกเปลี่ยนแก๊ส |

ท่อลมแตกแขนงจนเป็น tracheole ปลายท่อมีของเหลวและแนบเซลล์กล้ามเนื้อโดยตรง O₂ แพร่เข้าเซลล์ได้ทันที ไม่ต้องผ่านเลือด แมลงจึงตัวใหญ่ได้จำกัด เพราะการแพร่ในท่อยาวช้า

ปากเปิด ช่องปากขยาย น้ำไหลเข้า แล้วปากปิด แผ่นปิดเหงือกเปิด น้ำถูกดันผ่านเหงือกออกทางเดียว ปลาที่ว่ายเร็วบางชนิดใช้การว่ายอ้าปาก (ram ventilation)
2 · เหงือกปลา
ไหลสวนทางชนะไหลตามกันเสมอ



หลอดเลือดนำเข้า · O₂ ต่ำ
หลอดเลือดนำออก · O₂ สูง
ซูมเข้าไปที่ช่องระหว่างแผ่นลาเมลลา
น้ำไหลลอดช่องระหว่างแผ่น เลือดไหลในแผ่นสวนทางกัน
- ลูกศรสีฟ้า = น้ำ ไหลผ่านช่องแคบระหว่างแผ่นลาเมลลาทุกช่อง จากขอบล่าง (ฝั่งหลอดเลือดแดง) ขึ้นไปขอบบน (ฝั่งหลอดเลือดน้ำเงิน)
- ลูกศรสีครีม = เลือด ไหลเป็นแผ่นบาง ๆ ระหว่างเซลล์ค้ำ (pillar cell) จากขอบบนสีน้ำเงิน (O₂ ต่ำ) ลงสู่ขอบล่างสีแดง (O₂ สูง) ทิศตรงข้ามกับน้ำ
- ช่องระหว่างแผ่นแคบมาก น้ำทุกส่วนจึงอยู่ใกล้ผนังแผ่นที่บางเพียงไม่กี่ไมโครเมตร O₂ แพร่เข้าเลือดได้เร็ว
ใน การแลกเปลี่ยนแบบสวนทาง (countercurrent exchange) เลือดที่เพิ่งเข้าแผ่นเหงือกพบกับน้ำที่ถูกดึง O₂ ไปแล้วบางส่วน ส่วนเลือดที่ใกล้ออกพบกับน้ำสดที่เพิ่งเข้ามา ผลต่าง PO₂ จึงมีตลอดความยาวแผ่นเหงือก
ใน การไหลตามกัน (concurrent) ผลต่าง PO₂ ลดลงเร็ว แล้วเลือดกับน้ำจะเข้าสู่สมดุลที่ค่ากลาง เลือดจึงไม่มีทางสูงกว่าค่ากลางนั้น
น้ำเข้า PO₂ 150 mmHg · เลือดเข้า 40 mmHg · อัตราไหลเท่ากัน (แบบจำลองเชิงวิเคราะห์)
คิด 3 ขั้น: ① ดูว่าเส้นสองเส้นขนานกันไหม (ในกรณีอัตราไหล/ความจุเท่ากัน ขนาน = สวนทาง, บรรจบ = ตามกัน) ② อ่านค่าเลือดที่ปลายทางออก ③ ตรวจว่าค่านั้นไม่เกิน PO₂ ของน้ำขาเข้า
3 · ทางเดินหายใจ (สสวท. 14.2)
อากาศผ่านอะไรบ้าง ก่อนถึงถุงลม
แบบฝึกหัดท้ายบทของ สสวท. ให้ระบุชื่อและจับคู่หน้าที่ของโครงสร้างทั้ง 8 ส่วนนี้ ท่องลำดับให้ได้ก่อน แล้วค่อยลงลึกเรื่องโซนและ dead space ในหน้าถัดไป
| ลำดับ | โครงสร้าง | หน้าที่ · จุดสังเกต | |
|---|---|---|---|
| 1 | ![]() | รูจมูก | ทางเข้าอากาศ มีขนจมูกดักฝุ่นหยาบ |
| 2 | ![]() | โพรงจมูก | เยื่อบุผิวมีซิเลียและเมือกดักจับสิ่งแปลกปลอม อุ่นและเพิ่มความชื้นให้อากาศ |
| 3 | ![]() | คอหอย | ทางผ่านร่วมของอากาศและอาหาร |
| 4 | ![]() | กล่องเสียง | อยู่ระหว่างคอหอยกับท่อลม ภายในมีสายเสียง (เสียงเกิดขณะหายใจออก) ด้านบนมีฝาปิดกล่องเสียงกันอาหารเข้าทางเดินหายใจ |
| 5 | ![]() | ท่อลม (trachea) | กระดูกอ่อนรูปตัว C เรียงต่อกัน ไม่แฟบแต่ยืดหยุ่น ปลายเปิดด้านหลังมีกล้ามเนื้อเชื่อม ติดกับหลอดอาหาร |
| 6 | ![]() | หลอดลม (bronchus) | แยกจากท่อลมเป็น 2 แขนงเข้าปอดซ้ายและขวา ยังมีกระดูกอ่อนค้ำจุน |
| 7 | ![]() | หลอดลมฝอย (bronchiole) | แตกแขนงเล็กลงเรื่อย ๆ ส่วนปลายไม่มีกระดูกอ่อน มีกล้ามเนื้อเรียบ (หดตัวในโรคหืด) |
| 8 | ![]() | ถุงลม (alveolus) | ถุงปลายตันผนังบาง ชื้น พื้นที่ผิวมาก มีร่างแหหลอดเลือดฝอย = ที่แลกเปลี่ยนแก๊ส ปอดอยู่ในช่องอก มีเยื่อหุ้มปอดช่วยรักษาความชื้น |
ภาพอวัยวะข้อ 1–7 จาก Human Atlas 3D · Biology Premium (โมเดล BodyParts3D © DBCLS, CC BY 4.0) · ข้อ 8 ภาพวาดกูอาช
| โครงสร้าง | หายใจ | กลืน |
|---|---|---|
| ฝาปิดกล่องเสียง | ยกสูงขึ้น | เลื่อนต่ำลง |
| ทางเดินหายใจ | เปิด | ปิด |
| ทางเดินอาหาร | ปิด | เปิด |
3 · โครงสร้างปอดมนุษย์
ทางลำเลียงอากาศ กับ ส่วนแลกเปลี่ยนแก๊ส
A
B
C
D
E
F| A | ท่อลม (trachea) · กระดูกอ่อนรูปตัว C เปิดด้านหลังติดหลอดอาหาร |
| B | หลอดลม (primary bronchus) · แยกซ้าย–ขวาเข้าปอดแต่ละข้าง |
| C | หลอดลมฝอย (bronchiole) · ไม่มีกระดูกอ่อน มีกล้ามเนื้อเรียบ (หดตัวในโรคหืด) |
| D | ถุงลม (alveolus) · ที่แลกเปลี่ยนแก๊ส |
| E | เยื่อหุ้มปอด (pleura) · 2 ชั้น มีของเหลวบาง ๆ คั่นกลาง |
| F | กะบังลม (diaphragm) · กล้ามเนื้อลาย เลี้ยงโดย phrenic nerve |
Respiratory zone respiratory bronchiole → ท่อถุงลม → ถุงลม คือส่วนที่แลกเปลี่ยนแก๊ส
3 · ถุงลม
ฟองเล็กจะยุบ ถ้าไม่มีสารลดแรงตึงผิว

ผนังถุงลมมี เซลล์ชนิดที่ 1 แบนบาง (ทางผ่านแก๊ส) เซลล์ชนิดที่ 2 สร้าง surfactant และ แมคโครฟาจ กินฝุ่นและจุลินทรีย์
ผิวด้านในถุงลมเคลือบด้วยน้ำบาง ๆ แรงตึงผิวของน้ำดึงถุงลมให้ยุบ ตามกฎของลาปลาซ P = 2T ⁄ r ถุงลมรัศมีเล็กมีความดันภายในสูงกว่า อากาศจึงไหลจากถุงเล็กไปถุงใหญ่ ถุงเล็กยุบ
Surfactant (ฟอสโฟลิพิดเป็นหลัก เช่น DPPC ร่วมกับโปรตีน) ลดแรงตึงผิว และลดได้มากขึ้นเมื่อถุงลมหดเล็ก ถุงลมทุกขนาดจึงคงตัวได้
แบบจำลองลาปลาซ: ถุงลม 2 ถุงต่อท่อเดียวกัน
อากาศไหล
ไม่มี surfactant: แรงตึงผิวเท่ากันทั้งสองถุง ถุงเล็กมีความดันสูงกว่า อากาศไหลไปถุงใหญ่
4 · กลไกการหายใจ
อากาศไหลตามความต่างของความดัน





ซี่โครง กล้ามเนื้อ และกะบังลมจาก Human Atlas · Biology Premium · โมเดล BodyParts3D © DBCLS (CC BY 4.0) · ปอดเป็นภาพวาดกูอาช
ความดันวัดเทียบกับบรรยากาศ (0 = เท่ากับบรรยากาศ)

กะบังลมรูปโดม (สีเขียว) หดตัวแล้วแบนลง กล้ามเนื้อระหว่างกระดูกซี่โครง (สีแดง) ยกซี่โครงขึ้นและออก ปริมาตรทรวงอกจึงเพิ่มทั้งแนวตั้งและแนวหน้า–หลัง
หายใจเข้า (ใช้พลังงาน): กะบังลมหดตัวเคลื่อนต่ำลงและแบนขึ้น กล้ามเนื้อระหว่างกระดูกซี่โครงแถบนอก (external intercostal) หดตัว ซี่โครงยกขึ้นและออก ทรวงอกขยาย ความดันในถุงลมต่ำกว่าบรรยากาศเล็กน้อย (ราว −1 mmHg) อากาศจึงไหลเข้า (กฎของบอยล์)
หายใจออกขณะพัก (ไม่ใช้กล้ามเนื้อ): กล้ามเนื้อคลายตัว ปอดหดกลับด้วยความยืดหยุ่น (elastic recoil) ความดันในถุงลมสูงกว่าบรรยากาศ อากาศไหลออก ส่วนการหายใจออกแรง ๆ ใช้กล้ามเนื้อระหว่างกระดูกซี่โครงแถบใน (internal intercostal) และกล้ามเนื้อหน้าท้อง
| ข้อเปรียบเทียบ (ตามหนังสือ สสวท.) | หายใจเข้า | หายใจออก |
|---|---|---|
| กล้ามเนื้อระหว่างกระดูกซี่โครงแถบนอก | หดตัว | คลายตัว |
| กระดูกซี่โครง | ยกตัวสูงขึ้น | เคลื่อนต่ำลง |
| กล้ามเนื้อกะบังลม | หดตัว · เคลื่อนต่ำลง | คลายตัว · ยกตัวสูงขึ้น |
| ปริมาตรช่องอก | เพิ่มขึ้น | ลดลง |
| ความดันอากาศในปอด | ลดลง | เพิ่มขึ้น |
| การเคลื่อนที่ของอากาศ | เข้าสู่ปอด | ออกจากปอด |
4 · กิจกรรมตามคู่มือครู สสวท.
สามกิจกรรมที่ผลการเรียนรู้บังคับ
ผลการเรียนรู้ข้อ 2 และ 4 ระบุว่าต้อง “สังเกต” โครงสร้างปอด และ “ทดลองวัด” ปริมาตรอากาศหายใจออก หน้านี้สรุปสิ่งที่ควรเห็นและคำตอบที่คาดหวัง เพื่อใช้คุมชั้นเรียนและตรวจงาน

กิจกรรม 14.1 · ปอดหมูหรือปอดวัว · 2 ชม.
- สั่งผู้ขายล่วงหน้า ให้ติดท่อลม กล่องเสียง ฝาปิดกล่องเสียง และหลอดอาหารมาด้วย เลือกชนิดสัตว์ให้ไม่ขัดศาสนาของนักเรียน
- ปอดหมู ซ้าย 3 พู ขวา 4 พู (คน: ซ้าย 2 ขวา 3) ปอดซ้ายเล็กกว่าเพราะมีหัวใจ เนื้อปอดหยุ่นคล้ายฟองน้ำ สีแดงเพราะหลอดเลือดฝอยรอบถุงลม
- ท่อลมมีกระดูกอ่อนรูป C บีบแล้วคืนรูป · สอดสายยางสูบลมเข้าหลอดลมข้างเดียว ปอดพองข้างเดียว
- ชิ้นเนื้อปอดลอยน้ำ (อากาศค้างในถุงลม) ชิ้นกล้ามเนื้อจม ใช้แก้ความเข้าใจผิดว่าปอดเป็นลูกโป่งกลวง
- ใช้ที่สูบลมเท่านั้น ห้ามเป่าปาก เสี่ยงติดเชื้อจากสัตว์

กิจกรรม 14.2 · หลอดฉีดยา + ลูกโป่ง · 20 นาที
- ลูกโป่ง = ปอด · ลูกสูบ = กะบังลม · กระบอก = ช่องอก (ครูตัดปลายหลอดและเจาะรูข้างไว้ล่วงหน้า)
- ปิดรูข้าง: ดึงลูกสูบ → ปริมาตรเพิ่ม ความดันลด ลูกโป่งพอง = หายใจเข้า · ดันลูกสูบ → ลูกโป่งแฟบ = หายใจออก
- เปิดรูข้าง: ลูกโป่งไม่เปลี่ยน เพราะความดันในกระบอกไม่เปลี่ยน เทียบได้กับเยื่อหุ้มปอดเป็นรู (pneumothorax) ปอดข้างนั้นแฟบ
- จุดต่างจากของจริง: คนใช้กะบังลมร่วมกับกล้ามเนื้อระหว่างกระดูกซี่โครง และหายใจเข้าทำให้ปริมาตรเปลี่ยนก่อน ความดันจึงเปลี่ยนตาม
- นำเข้าด้วยการบีบ–ปล่อยขวดพลาสติกเอามืออังปากขวด

กิจกรรม 14.3 · วัดปริมาตรหายใจออก · 1 ชม.
- ขวดใส 5 L ทำสเกลด้วยถ้วยตวง 500 mL คว่ำในกะละมังน้ำ เป่าผ่านสายยาง วัดจากปริมาตรน้ำที่ถูกแทนที่
- หายใจเข้าเต็มที่ เป่าออกให้สุด ทำซ้ำ 3 ครั้ง หาค่าเฉลี่ย (ได้ราว 4,500 mL ≈ VC) · เปลี่ยนคนต้องล้างสายยาง
- ต่อยอดเป็นการออกแบบการทดลอง: ตัวแปรต้น = เพศ / อายุ / ขนาดตัว / การออกกำลังกาย · ตัวแปรตาม = ปริมาตรหายใจออก · ควบคุม = ขณะพัก สุขภาพดี น้ำหนักส่วนสูงใกล้กัน กลุ่มละ 4–5 คน
- ชวนเทียบกับ RV: ต่อให้เป่าสุดก็ยังมีอากาศค้าง 1,200 mL ซึ่งวิธีนี้วัดไม่ได้
ครู: ให้นักเรียนวัดอัตราการหายใจของตัวเอง 1 นาทีขณะนั่งพักก่อนทำกิจกรรม 14.3 แล้วเทียบกับค่าผู้ใหญ่ 12–20 ครั้ง/นาที
4 · ปริมาตรปอด
อ่านสไปโรแกรมให้ขาด

หายใจเข้าออกทางท่อ ระฆังลอยขึ้นลงตามปริมาตรอากาศ ปากกาบันทึกบนกระดาษหมุนเป็นสไปโรแกรม แตะชื่อปริมาตรด้านล่างเพื่อเน้นบนกราฟ ค่าตรงกับรูป 14.16 ในหนังสือเรียน สสวท. (TV 500 · VC 4,600 · RV 1,200 · TLC 5,800 mL) ความจุปอดต่างกันตามเพศ อายุ ขนาดร่างกาย และการออกกำลังกาย
IC = TV + IRV
FRC = ERV + RV
TLC = VC + RV
4 · คำนวณ
หักช่องว่างไร้ประโยชน์ก่อนคูณเสมอ
อากาศ 150 mL แรกที่หายใจเข้าแต่ละครั้งค้างอยู่ใน conducting zone ไม่ถึงถุงลม
ปริมาตรหายใจต่อนาที V̇E = TV × RR
การระบายอากาศถุงลม V̇A = (TV − VD) × RR
V̇E = 500 × 12 = 6,000 mL/นาที
V̇A = (500 − 150) × 12 = 4,200 mL/นาที
ถ้าหายใจตื้นเร็ว TV 250, RR 24: V̇E ยัง 6,000 แต่ V̇A = 100 × 24 = 2,400 ลดเกือบครึ่ง
เครื่องคิดเลข ventilation
5 · การขนส่งแก๊ส
แก๊สไหลลงเนินความดันย่อย

ตามกฎของดอลตัน ความดันย่อย = สัดส่วนของแก๊ส × ความดันรวม อากาศมี O₂ 21% ที่ 760 mmHg จึงมี PO₂ ≈ 160 mmHg ค่าในถุงลมต่ำกว่า เพราะอากาศใหม่ปนกับอากาศค้างและไอน้ำ (47 mmHg) และ O₂ ถูกดึงเข้าเลือดตลอดเวลา
CO₂: 46 → 40 ผลต่างเพียง 6 mmHg แต่ CO₂ ละลายและแพร่ได้ดีกว่ามาก จึงแลกเปลี่ยนได้ทันเวลา
5 · การขนส่ง O₂
กราฟรูปตัว S ที่ข้อสอบชอบที่สุด

หน่วยย่อยสีแดงอิฐ 2 และสีคราม 2 แทน α และ β แผ่นสีเหลืองแทนฮีมที่มี Fe²⁺ จับ O₂ ได้ทีละ 1 โมเลกุล
O₂ ราว 98.5% จับกับฮีโมโกลบิน อีกราว 1.5% ละลายในพลาสมา Hb 1 โมเลกุลมี 4 หน่วยย่อย (α₂β₂) แต่ละหน่วยมีฮีมที่มี Fe²⁺ จับ O₂ ได้ 1 โมเลกุล
กราฟเป็นรูปตัว S เพราะ การจับแบบร่วมมือ (cooperative binding) O₂ โมเลกุลแรกที่จับทำให้หน่วยย่อยอื่นเปลี่ยนรูปร่างและจับ O₂ ได้ง่ายขึ้น ช่วงชันของกราฟตรงกับ PO₂ ของเนื้อเยื่อ PO₂ ลดลงเล็กน้อยจึงปล่อย O₂ ได้มาก
คิด 3 ขั้น: ① ลากเส้นแนวนอนที่ 50% อ่าน P50 ของแต่ละเส้น ② P50 มาก = จับหลวม = ขวา ③ จับคู่กับสภาวะ: ออกกำลัง (CO₂/H⁺/อุณหภูมิ ↑) = ขวา · ทารกในครรภ์/ไมโอโกลบิน = ซ้าย
5 · การขนส่ง O₂ และ CO₂
แลกเปลี่ยนแก๊สที่ปอดและที่เนื้อเยื่อ
O₂ เดินทางโดยจับกับฮีโมโกลบินเป็นหลัก ส่วน CO₂ เดินทางในรูปไบคาร์บอเนตในพลาสมาเป็นส่วนใหญ่ เลือกแก๊สและตำแหน่ง แล้วกดดูทีละขั้น

มีเอนไซม์คาร์บอนิกแอนไฮเดรซอยู่ภายใน ในพลาสมาแทบไม่มี ปฏิกิริยาจึงเกิดเร็วในเม็ดเลือดแดง
| CO₂ เดินทางในรูป | ราว |
|---|---|
| HCO₃⁻ ในพลาสมา | 70% |
| คาร์บามิโนฮีโมโกลบิน | 23% |
| ละลายในพลาสมา | 7% |
พจนานุกรมสูตรเคมีในแผนภาพ · อ่านให้ถูกก่อนจำสมการ
| สูตร / สัญลักษณ์ | อ่านว่า | ชื่อไทย (สสวท.) | ชื่ออังกฤษ | คืออะไร · พบตรงไหนในแผนภาพ |
|---|---|---|---|---|
| O₂ | โอ-สอง | แก๊สออกซิเจน | oxygen | แพร่จากถุงลมเข้าเลือด จับฮีโมโกลบิน 98.5% ละลายในพลาสมา 1.5% |
| CO₂ | ซี-โอ-สอง | แก๊สคาร์บอนไดออกไซด์ | carbon dioxide | ของเสียจากการหายใจระดับเซลล์ แพร่จากเนื้อเยื่อเข้าเลือด ลำเลียง 3 รูป (ดูตารางด้านบน) |
| H₂O | เอช-สอง-โอ | น้ำ | water | ทำปฏิกิริยากับ CO₂ ในเม็ดเลือดแดง |
| H₂CO₃ | เอช-สอง-ซี-โอ-สาม | กรดคาร์บอนิก | carbonic acid | สารตัวกลาง อยู่ได้สั้นมาก แตกตัวต่อทันทีเป็น H⁺ + HCO₃⁻ |
| HCO₃⁻ | เอช-ซี-โอ-สาม-ลบ | ไฮโดรเจนคาร์บอเนตไอออน (ไบคาร์บอเนต) | bicarbonate ion | รูปหลักของ CO₂ ในเลือด (~70%) ออกจากเม็ดเลือดแดงไปอยู่ในพลาสมา |
| H⁺ | เอช-บวก | ไฮโดรเจนไอออน (โปรตอน) | hydrogen ion | ตัวทำให้เลือดเป็นกรด ถูก Hb จับไว้ (บัฟเฟอร์) · ตัวกระตุ้นตัวรับเคมี |
| Cl⁻ | ซี-แอล-ลบ (คลอไรด์) | คลอไรด์ไอออน | chloride ion | สลับเข้า-ออกเม็ดเลือดแดงแทน HCO₃⁻ เพื่อรักษาสมดุลประจุ (chloride shift) |
| Hb | เอช-บี | ฮีโมโกลบิน | hemoglobin | โปรตีนในเม็ดเลือดแดง 4 หน่วยย่อย แต่ละหน่วยมีฮีมที่มี Fe²⁺ 1 อะตอม |
| HbO₂ | เอช-บี-โอ-สอง | ออกซีฮีโมโกลบิน | oxyhemoglobin | Hb ที่จับ O₂ แล้ว สีแดงสด · เกิดที่ปอด สลายที่เนื้อเยื่อ |
| Hb·CO₂ (HbCO₂) | เอช-บี-ซี-โอ-สอง | คาร์บามิโนฮีโมโกลบิน | carbaminohemoglobin | CO₂ จับกับหมู่อะมิโนของสายโกลบิน (ไม่ใช่ที่ฮีม) ~23% ของ CO₂ |
| Hb·H⁺ (HHb) | เอช-บี-เอช-บวก | ดีออกซีฮีโมโกลบินที่จับ H⁺ | deoxyhemoglobin / reduced Hb | Hb ที่ปล่อย O₂ แล้วจับ H⁺ ไว้ สีแดงคล้ำ · ช่วยไม่ให้เลือดดำเป็นกรด |
| CO | ซี-โอ | แก๊สคาร์บอนมอนอกไซด์ | carbon monoxide | คนละตัวกับ CO₂ จับฮีมแน่นกว่า O₂ กว่า 210 เท่า ได้ COHb (คาร์บอกซีฮีโมโกลบิน) |
| carbonic anhydrase | คาร์-บอ-นิก-แอน-ไฮ-เดรส | เอนไซม์คาร์บอนิกแอนไฮเดรซ | carbonic anhydrase (CA) | เอนไซม์ในเม็ดเลือดแดง เร่ง CO₂ + H₂O ⇌ H₂CO₃ ให้เร็วขึ้นหลายพันเท่า ไม่ใช่สารตั้งต้นหรือผลิตภัณฑ์ |
| 2,3-BPG | สอง-สาม-บี-พี-จี | 2,3-บิสฟอสโฟกลีเซอเรต | 2,3-bisphosphoglycerate | สารในเม็ดเลือดแดงที่จับ Hb แล้วทำให้ปล่อย O₂ ง่ายขึ้น (เลื่อนกราฟขวา) เพิ่มเมื่ออยู่ที่สูงหรือโลหิตจาง |
6 · การควบคุมการหายใจ
ร่างกายเฝ้าดู CO₂ เป็นหลัก ไม่ใช่ O₂

ส่วนสีเหลืองคือพอนส์และเมดัลลาออบลองกาตา อยู่ต่อจากไขสันหลัง เส้นสีครามแทนเส้นประสาทที่ออกจากก้านสมอง
ศูนย์ควบคุมจังหวะ อยู่ใน เมดัลลาออบลองกาตา (กลุ่มเซลล์ประสาทรวมถึง pre-Bötzinger complex) ส่งกระแสประสาทไปกะบังลมผ่าน phrenic nerve และไปกล้ามเนื้อระหว่างกระดูกซี่โครง พอนส์ ปรับให้การเปลี่ยนจากหายใจเข้าเป็นออกราบรื่น
ตัวรับเคมีส่วนกลาง ในเมดัลลาไวต่อ H⁺ ในน้ำหล่อสมองไขสันหลัง CO₂ แพร่ผ่าน blood–brain barrier ได้ แล้วรวมกับน้ำให้ H⁺ (H⁺ เองผ่านแทบไม่ได้) จึงเป็นตัวกระตุ้นหลักในภาวะปกติ
ตัวรับเคมีส่วนปลาย ที่ carotid body และ aortic body ไวต่อ PO₂ ที่ลดต่ำมาก (ราวต่ำกว่า 60 mmHg) รวมทั้ง CO₂ และ H⁺

แบบจำลองกลั้นหายใจ · นักดำน้ำแบบไม่ใช้ถัง
กด “เริ่มกลั้นหายใจ” · เส้นประแดง = PCO₂ 50 รู้สึกต้องหายใจ · เส้นประเขียว = PO₂ 30 เสี่ยงหมดสติ
แบบจำลองอย่างง่าย ค่าประมาณเพื่อการสอน
6 · การรักษาดุลยภาพกรด-เบสของเลือด (สสวท. 14.4.2)
หายใจมากหรือน้อย คือปุ่มปรับ pH ที่เร็วที่สุดของร่างกาย
CO₂ + H₂O ⇌ H₂CO₃ ⇌ HCO₃⁻ + H⁺ คือสมการที่เชื่อมการหายใจกับ pH เลือดปกติอยู่ที่ 7.35–7.45 ศูนย์ควบคุมที่พอนส์และเมดัลลาออบลองกาตาปรับอัตราและความลึกของการหายใจผ่านกล้ามเนื้อกะบังลมและกล้ามเนื้อระหว่างกระดูกซี่โครงแถบนอก เป็นการควบคุมโดยระบบประสาทอัตโนวัติที่ทำงานแม้ขณะหลับ

หายใจหอบเร็วลึก (เช่น ตื่นตระหนก) ขับ CO₂ มากเกิน เลือดเป็นเบส หลอดเลือดหดตัว → เวียนศีรษะ หน้ามืด ใจสั่น มือเท้าชา นิ้วจีบ อาจเป็นลม การครอบถุงกระดาษทั้งปากและจมูก หรือค่อย ๆ หายใจช้าลง ทำให้หายใจ CO₂ กลับเข้าไป H⁺ เพิ่ม pH กลับสู่สมดุล (ไม่ใช่เพราะได้ O₂ เพิ่ม)
กรณีศึกษา สสวท. · ขณะพักเทียบออกกำลังกายหนัก
| ตัวแปร | พัก | ออกกำลังหนัก |
|---|---|---|
| Minute ventilation | 20 L/min | 70 L/min |
| PaO₂ | 100 mmHg | 100 mmHg ไม่เปลี่ยน |
| PaCO₂ | 40 mmHg | 35 mmHg ลดลง |
| H⁺ ในอาร์เทอรี | 36 nmol/L | 44 nmol/L เพิ่ม |
ดัดแปลงจาก Saladin (2010) ตามคู่มือครู สสวท. หน้า 76
อ่านให้ขาด: กล้ามเนื้อสร้าง CO₂ มากขึ้นจริง (PCO₂ ในเวนเพิ่ม) แต่การระบายอากาศเพิ่ม 3.5 เท่า มากกว่าการสร้าง CO₂ จึงขับออกทัน PaCO₂ ในอาร์เทอรีลด · H⁺ ที่เพิ่มมาจากกรดแลกติก ไม่ใช่จาก CO₂ และ H⁺ นี้เองที่กระตุ้นศูนย์หายใจต่อ · PaO₂ คงที่เพราะหายใจชดเชยทัน แม้ PO₂ ในเวนลดลง
7 · ความผิดปกติและการดูแลระบบหายใจ (สสวท. 14.4.3)
โรคแต่ละโรค ทำลายตัวแปรไหนในกฎของฟิก
สสวท. ให้สืบค้นสาเหตุ อาการ และการป้องกัน หน้านี้จัดกลุ่มโรคตามตัวแปรที่เสีย (A, T หรือการระบายอากาศ) เพื่อให้นักเรียนอธิบายกลไกได้ ไม่ใช่แค่ท่องชื่อโรค

ถุงลมเล็กจำนวนมากถูกทำลายผนังรวมเป็นโพรงใหญ่ไม่กี่โพรง พื้นที่ผิว (A) ต่อปริมาตรลดลงมาก แม้ปอดจะดูพองใหญ่ขึ้น และเนื้อเยื่อยืดหยุ่นที่หายไปทำให้หายใจออกไม่สุด อากาศค้าง (RV) เพิ่ม
| โรค/ภาวะ | สาเหตุ | สิ่งที่เสีย | อาการ · ผล | ป้องกัน |
|---|---|---|---|---|
| ถุงลมโป่งพอง (emphysema) | บุหรี่ ควัน ฝุ่น เรื้อรัง | ผนังถุงลมทะลุรวมกัน A ↓ เสีย elastic recoil | เหนื่อยง่าย ออกกำลังหนักแล้วได้ O₂ ไม่พอ · RV และ TLC เพิ่ม | ไม่สูบบุหรี่ เลี่ยงควัน |
| ปอดบวม / ปอดอักเสบ | แบคทีเรีย ไวรัส เชื้อรา | ของเหลวและหนองในถุงลม A ↓ T ↑ | ไข้ ไอ หอบ แลกเปลี่ยนแก๊สลด | วัคซีนไข้หวัดใหญ่และปอดอักเสบ ล้างมือ สวมหน้ากากเมื่อป่วย |
| หืด (asthma) | ภูมิแพ้ ฝุ่น อากาศเย็น ออกกำลัง | กล้ามเนื้อเรียบหลอดลมฝอยหด + เมือก การระบายอากาศ ↓ | หายใจมีเสียงหวีด แน่นหน้าอก | เลี่ยงสิ่งกระตุ้น ยาขยายหลอดลมตามแพทย์ |
| พังผืดในปอด (fibrosis) | ฝุ่นหิน ใยหิน สารเคมี | ผนังหนา T ↑ ปอดแข็ง | หอบ VC และ TLC ลด | อุปกรณ์ป้องกันในงานเสี่ยง |
| วัณโรค | Mycobacterium tuberculosis แพร่ทางละอองฝอย | เนื้อปอดถูกทำลายเป็นโพรง A ↓ | ไอเรื้อรังเกิน 2 สัปดาห์ ไอเป็นเลือด น้ำหนักลด | คัดกรองผู้สัมผัส กินยาครบ 6 เดือน |
| มะเร็งปอด | บุหรี่ (สาเหตุหลัก) ควันมือสอง เรดอน PM2.5 | ก้อนเนื้ออุดกั้นและทำลายเนื้อปอด | ไอเรื้อรัง ไอเป็นเลือด น้ำหนักลด | ไม่สูบบุหรี่ เลี่ยงควันมือสองและมือสาม |
สรุป · ทำนายผล
ตาราง “ถ้า…แล้ว…”
ข้อสอบระดับ P จะให้สถานการณ์ แล้วถามว่าค่าใดเปลี่ยน ทิศทางไหน ใช้ตารางนี้เป็นแผนที่

ถ่านเผาไหม้ไม่สมบูรณ์ในที่อับ ได้ CO ไม่มีสี ไม่มีกลิ่น ผู้ป่วยไม่หอบเพราะ PaO₂ ยังปกติ

ความดันอากาศลด O₂ ยัง 21% แต่ PO₂ ลด ร่างกายปรับทั้งแบบทันที (หายใจเร็ว) และแบบหลายสัปดาห์ (EPO)

PaO₂ และ SaO₂ ปกติ แต่ปริมาณ O₂ ในเลือดลด เพราะตัวพามีน้อย
| สถานการณ์ | กลไก | PaO₂ | SaO₂ | O₂ content | ตัวชี้วัดที่วัดได้ |
|---|---|---|---|---|---|
| พิษคาร์บอนมอนอกไซด์ | CO จับ Hb แน่นกว่า O₂ ราว 200–250 เท่า · กราฟเลื่อนซ้าย | ปกติ | ↓ | ↓↓ | ตัวรับเคมีส่วนปลายแทบไม่ถูกกระตุ้น (PaO₂ ปกติ) จึงไม่หอบ · SaO₂ ↓ หมายถึง oxyHb จริงจาก CO-oximetry ส่วน pulse oximeter มักอ่านปกติหลอก |
| ไซยาไนด์ | ยับยั้ง cytochrome c oxidase (complex IV) เซลล์ใช้ O₂ ไม่ได้ | ปกติ | ปกติ | ปกติ | PO₂ ในเลือดดำ สูงผิดปกติ · แล็กเทตในเลือด ↑ |
| โลหิตจาง | Hb น้อย ความจุ O₂ ลด | ปกติ | ปกติ | ↓ | 2,3-BPG ↑ · PO₂ เลือดดำ ↓ |
| ขึ้นที่สูงทันที | PO₂ อากาศลด | ↓ | ↓ | ↓ | ตัวรับเคมีส่วนปลาย → หายใจเร็ว → PCO₂ ↓ → pH ↑ (respiratory alkalosis) |
| อยู่ที่สูงหลายสัปดาห์ | ไตหลั่ง EPO · ไตขับ HCO₃⁻ | ↓ | ดีขึ้นบางส่วน | กลับเข้าใกล้ปกติ | Hematocrit ↑ · 2,3-BPG ↑ (ไม่เกิดทันที) |
| Pneumothorax ข้างขวา | P ช่องเยื่อหุ้มปอด = บรรยากาศ | ↓ | ↓ | ↓ | ปอดขวาแฟบ ไม่ขยายตามทรวงอก |
| ขาด surfactant | แรงตึงผิวสูง ถุงลมเล็กยุบ (Laplace) | ↓ | ↓ | ↓ | ปอดขยายยาก (compliance ↓) ต้องออกแรงหายใจมาก |
| ตัด phrenic nerve สองข้าง | กะบังลมไม่หดตัว | ↓ | ↓ | ↓ | PaCO₂ ↑ · ต้องพึ่งกล้ามเนื้อระหว่างกระดูกซี่โครง |
| ยายับยั้ง carbonic anhydrase | CO₂ เปลี่ยนเป็น HCO₃⁻ ช้า | – | – | – | PCO₂ เนื้อเยื่อ ↑ · ไตขับ HCO₃⁻ มาก → เลือดเป็นกรด |
| หายใจเร็วแรง (hyperventilation) | ขับ CO₂ มาก | ↑ เล็กน้อย | แทบไม่เปลี่ยน | แทบไม่เปลี่ยน | PaCO₂ ↓ · pH ↑ · หลอดเลือดสมองหด เวียนหัว |
| คู่เปรียบเทียบ | ฝั่งที่ 1 | ฝั่งที่ 2 |
|---|---|---|
| ตัวรับเคมี | ส่วนกลาง (เมดัลลา): ไวต่อ H⁺ ใน CSF จาก CO₂ · ตัวกระตุ้นหลัก | ส่วนปลาย (carotid/aortic body): ไวต่อ PO₂ ต่ำมาก + CO₂ + H⁺ |
| การหายใจเข้า/ออก | เข้า: กะบังลม + กล้ามเนื้อระหว่างกระดูกซี่โครงแถบนอกหดตัว (active) | ออกขณะพัก: passive (elastic recoil) · ออกแรง: แถบใน + กล้ามเนื้อหน้าท้อง |
| HbA / HbF / Mb | HbA: ตัว S · P50 ~27 mmHg | HbF: ตัว S เลื่อนซ้าย (P50 ~19) · Mb: ไฮเพอร์โบลา (P50 ~3) |
| Bohr / Haldane | Bohr: CO₂/H⁺ ↑ ทำให้ Hb ปล่อย O₂ | Haldane: O₂ ↓ ทำให้ Hb รับ CO₂/H⁺ ได้มากขึ้น |
| ปอดนก / ปอดคน | นก: ไหลทางเดียว · parabronchi · ไม่มีอากาศค้างปะปนที่บริเวณแลกเปลี่ยนแก๊ส | คน: เข้าออกทางเดิม · ถุงลมปลายตัน · มีอากาศค้าง (RV) |
ข้อสอบท้ายบท · 25 ข้อ
ลองทำก่อนดูเฉลย
สัดส่วนตามแนวข้อสอบจริง: อ่านข้อมูล · ทำนายผล · คำนวณ · เปรียบเทียบ · ความรู้ตรง ครึ่งหนึ่งเป็นคำถามเชิงลบ ดัดแปลงจากแนวข้อสอบ สอวน. ปี 2560–2569 ไม่ได้คัดลอกโจทย์จริง · ข้อ 21–25 เป็นแนวแบบฝึกหัดท้ายบท สสวท. ที่หลักสูตรบังคับ
ใบงาน · ระบบหายใจ
ใบงานที่ 14.1 การแลกเปลี่ยนและขนส่งแก๊ส
ไล่ระดับจากระบุโครงสร้าง → อ่านข้อมูล → คำนวณ → ทำนาย → ออกแบบการทดลอง นักเรียนกรอกคำตอบแล้วกด “ตรวจ” ได้ ครูกด “โหมดครู” เพื่อดูเฉลยและเกณฑ์ให้คะแนน
ก่อนคาบหน้า
~20,000
ครั้งต่อวัน คือจำนวนการหายใจโดยประมาณของคนที่หายใจ 12–20 ครั้งต่อนาที ทั้งหมดถูกควบคุมโดยเซลล์ประสาทกลุ่มเล็ก ๆ ในเมดัลลา ซึ่งรับสัญญาณ CO₂ จากตัวรับเคมี
ภารกิจ: วัดอัตราการหายใจของตนเองขณะพัก หลังกลั้นหายใจ 20 วินาที และหลังวิ่งเหยาะ 1 นาที บันทึกเป็นตาราง แล้วอธิบายด้วยวงจร CO₂ และวัดปริมาตรอากาศหายใจออกเต็มที่ของตนเองด้วยขวด 5 L ตามกิจกรรม 14.3 เทียบกับค่า VC ในหนังสือ
© Biology Premium · IBOLOGY · สื่อชุดนี้อนุญาตให้ผู้ซื้อใช้สอนในชั้นเรียนของตนเองและสำเนาใบงานแจกนักเรียนของตนได้ ไม่อนุญาตให้เผยแพร่ไฟล์ ส่งต่อลิงก์ หรือจำหน่ายต่อ · โมเดล 3 มิติ BodyParts3D © DBCLS (CC BY 4.0) · ฟอนต์ LINE Seed Sans TH
จบตัวอย่าง 6 จาก 22 หน้า
ชุดเต็มมีอีก 16 หน้า + ข้อสอบ + ใบงาน
ที่เห็นคือ 3 ใน 11 แบบจำลองโต้ตอบ ชุดเต็มยังมี กฎของฟิก · ถุงลมกับ surfactant · เครื่องคิดเลข ventilation · แลกเปลี่ยนแก๊สทีละขั้น · แบบจำลองกลั้นหายใจ · ตาราง "ถ้า…แล้ว…" · โรคระบบหายใจ · กิจกรรม 14.1–14.3 ตาม สสวท.
ใช้ออฟไลน์ ฉายโปรเจกเตอร์ได้ทันที
แนว สอวน. ตรวจอัตโนมัติ มีเฉลยอธิบาย
PDF นักเรียน + เฉลยครู + ไฟล์ Word
100 บาท
ใช้ได้ตลอด ไม่มีรายปี · สั่งซื้อทางแชทเพจ Biology Premium หรือ biologypremium.com
© Biology Premium · IBOLOGY · ไฟล์ตัวอย่างนี้สำหรับชมเท่านั้น







